Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.2.52.2
aniganto 'ñcatau vapratyaye
Aṣṭādhyāyī 6.2.52
Vṛtti Patañjali

coḥ anigantaḥ añcatau vapratyaye .

cusvarāt anigantaḥ añcatau vapratyaye iti eṣaḥ svaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

cusvarasya avakāśaḥ dadhīcaḥ paśya .

dadhīcā dadhīce .

anigantaḥ añcatau vapratyaye iti asya avakāśaḥ parāṅ parāñcau parāñcaḥ .

iha ubhayam prāpnoti .

avācā , avāce .

avakāśaḥ iti etat bhavati vipratiṣedhena .

na vā cusvarasya pūrvapadaprakṛtisvarabhāvini pratiṣedhāt itarathā hi sarvāpavādaḥ .

na vā etat vipratiṣedhena api sidhyati .

katham tarhi sidhyati .

cusvarasya pūrvapadaprakṛtisvarabhāvini pratiṣedhāt .

cursvaraḥ pūrvapadaprakṛtisvarabhāvinaḥ pratiṣedhyaḥ .

itarathā hi sarvāpavādaḥ cusvaraḥ .

akriyamāṇe hi pratiṣedhe sarvāpavādaḥ ayam cusvaraḥ .

katham .

pratyayasvarasya apavādaḥ anudāttau suppitau iti .

anudāttau suppitau iti asya udāttanivṛttisvaraḥ .

udāttanivṛttisvarasya cusvaraḥ .

saḥ yathā eva udāttanivṛttisvaram bādhate evam anigantasvaram api bādheta .

yadi tāvat saṅkhyātaḥ sāmyam ayam api caturthaḥ .

samāsāntodāttatvasya apavādaḥ avyayasvaraḥ .

avyayasvarasya kṛtsvaraḥ .

kṛtsvarasya ayam .

ubhayoḥ caturthayoḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

satiśiṣṭaḥ tarhi cusvaraḥ .

katham .

cau iti ucyate .

yatra asya etat rūpam .

ajādau asarvanāmasthāne abhinirvṛtte akāralope nakāralope ca .

tasmāt suṣthu ucyate na vā cusvarasya pūrvapadaprakṛtisvarabhāvini pratiṣedhāt itarathā hi sarvāpavādaḥ iti .

vibhaktīṣatsvarāt kṛtsvaraḥ .

vibhaktisvarāt īṣatsvarāt ca kṛtsvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

vibhaktisvarasya avakāśaḥ akṣaśauṇḍaḥ , strīśauṇḍaḥ .

kṛtsvarasya avakāśaḥ , idhmapravraścanaḥ .

iha ubhayam prāpnoti pūrvāhṇesphoṭakāḥ .

kṛtsvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

īṣatsvarasya avakāśaḥ , īṣatkaḍāraḥ , īṣatpiṅgalaḥ .

kṛtsvarasya saḥ eva .

iha ubhayam prāpnoti , īṣadbhedaḥ .

kṛtsvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

citsvarāt hārisvaraḥ .

citsvarāt hārisvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

citsvarasya avakāśaḥ , calanaḥ , copanaḥ .

hārisvarasya avakāśaḥ , yājñikāśvaḥ , vaiyākaraṇahasī .

iha ubhayam prāpnoti , pitṛgavaḥ, mātṛgavaḥ .

hārisvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

kṛtsvarāt ca .

kṛtsvarāt ca hārisvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

kṛtsvarasya avakāśaḥ , idhmapravraścanaḥ .

hārisvarasya saḥ eva .

iha ubhayam prāpnoti , akṣahṛtaḥ , vāḍavahṛtaḥ .

hārisvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .

na vā haraṇapratiṣedhaḥ jñāpakaḥ kṛtsvarābhādhakatavsya .

na vā arthaḥ vipratiṣedhena .

kim kāraṇam .

haraṇapratiṣedhaḥ jñāpakaḥ kṛtsvarābhādhakatvasya .

yat ayam aharaṇe iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na kṛtsvaraḥ hārisvaram bādhate iti .

na etat asti jñāpakam .

anaḥ bhāvakarmavacanaḥ iti etasmin prāpte tata etat ucyate .

yadi evam sādhīyaḥ jñāpakam .

kṛtsvarasya apavādaḥ anaḥ bhāvakarmavacanaḥ iti .

bādhakam kila bādhate kim punaḥ tam .

yuktasvaraḥ ca kṛtsvarāt bhavati vipratiṣedhena .

yuktasvarasya avakāśaḥ , govallavaḥ , aśvavallavaḥ .

kṛtsvarasya saḥ eva. iha ubhayam prāpnoti , gosaṅkhyaḥ , paśūsaṅkhyaḥ , aśvasaṅkhyaḥ .

yuktasvaraḥ bhavati vipratiṣedhena .