prathamayoḥ iti yogavibhāgaḥ savarṇadīrghārthaḥ .
prathamayoḥ iti yogavibhāgaḥ kartavyaḥ .
prathamayoḥ ekaḥ savarṇadīrghaḥ bhavati .
tataḥ pūrvasavarṇaḥ .
pūrvasavarṇadīrghaḥ bhavati ekaḥ prathamayoḥ iti .
kimarthaḥ yogavibhāgaḥ .
savarṇadīrghatvam yathā syāt .
ekayoge hi jaśśahoḥ pararūpaprasaṅgaḥ .
ekayoge hi sati jaśśahoḥ pararūpam prasajyeta .
vṛkṣāḥ , plakṣāḥ , vṛkṣān , plakṣān .
nanu ca pūrvasavarṇadīrghatvam pararūpam bādhiṣyate .
na utsahate bādhitum .
kim kāraṇam .
ādguṇayaṇādeśayoḥ apavādāḥ vṛddhisavarṇadīrghapūrvasavarṇādeśāḥ teṣām pararūpam svarasandhiṣu .
ādguṇayaṇādeśau utsargau .
tayoḥ apavādāḥ vṛddhisavarṇadīrghapūrvasavarṇādeśāḥ teṣām sarveṣām pararūpam apavādaḥ .
tat sarvabādhakam .
sarvabādhakatvāt prāpnoti .
atha kriyamāṇe api yogavibhāge yāvatā pararūpam apavādaḥ kasmāt eva na bādhate .
yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ .
yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ vijñāyate .
yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ .
yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ bhavati .
vṛkṣam , plakṣam .
yathā eva hi yogavibhāgaḥ pararūpam bādhate evam ami pūrvatvam api bādheta .
nakārābhāvaḥ ca tasmāt iti anantaranirdeśāt .
natvasya ca abhāvaḥ .
vṛkṣān , plakṣān .
kim kāraṇam .
ca tasmāt iti anantaranirdeśāt .
tasmāt iti anena anantaraḥ yogaḥ pratinirdiśyate .
kim punaḥ kāraṇam tasmāt iti anena anantaraḥ yogaḥ pratinirdiśyate .
iha mā bhūt .
etān gāḥ paśya [R: etān gāḥ caturaḥ balivardān paśya] iti .
astu tarhi ekayogaḥ eva .
nanu ca uktam ekayoge hi jaśśahoḥ pararūpaprasaṅgaḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ijgrahaṇam tu jñāpakam pararūpābhāvasya .
yat ayam na āt ici iti ijgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti .
katham kṛtvā jñāpakam .
ijgrahaṇasya idam prayojanam .
iha mā bhūt .
vṛkṣāḥ , plakṣāḥ , vṛkṣān , plakṣān .
yadi ca jaśśasoḥ pararūpam syāt ijgrahaṇam anarthakam syāt .
paśyati tu ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti .
tataḥ ijgrahaṇam karoti .
na etat asti jñāpakam .
uttarārtham etat syāt .
dīrghāt jasi ca ici ca iti .
yadi uttarārtham etat syāt atra eva ayam ijdgrahaṇam kurvīta .
iha api tarhi kriyamāṇam yadi uttarārtham na jñāpakam bhavati .
evam tarhi yadi uttarārtham etat syāt na eva ayam ijdgrahaṇam kurvīta na api jasgrahaṇam .
etāvat ayam brūyāt .
dīrghāt śasi pūrvasavarṇaḥ bhavati iti .
tat niyamārtham bhaviṣyati .
dīrghāt śasi eva na anyatra iti .
saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe yat ijgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti .
atha vā punaḥ astu yogavibhāgaḥ .
nanu ca uktam yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ami api yogavibhāgaḥ kariṣyate .
ami .
ami yat uktam tat na bhavati iti .
tataḥ pūrvaḥ .
pūrvaḥ ca bhavati ami iti .
yat api ucyate nakārābhāvaḥ ca tasmāt iti anantaranirdeśāt iti .
kaḥ punaḥ arhati tasmāt iti anena anantaram yogam pratinirdeṣṭum .
evam kila pratinirdiśyate .
tasmāt pūrvasavarṇadīrghāt iti .
tat ca na .
evam pratinirdiśyate .
tasmāt akaḥ savarṇāt iti .
atha vā tasmāt prathamyoḥ dīrghāt iti .
atha vā punaḥ astu ami ekayogaḥ .
nanu ca uktam yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam ayam yogavibhāgaḥ pararūpam bādhiṣyate ami pūrvatvam na bādhiṣyate .
yadi etat asti madhye apavādāḥ purastāt apavādāḥ iti na arthaḥ ekena api yogavibhāgena .
purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam pararūpam savarṇadīrghatvam bādhiṣyate prathamayoḥ pūrvasavarṇadīrghatvam na bādhiṣyate .
atha vā saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate .
idam asti ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca iti .
tataḥ vakṣyāmi bahuvacane .
bahuvacane ca ataḥ dīrghaḥ bhavati .
ekāraḥ ca bhavati bahuvacane jhali iti .
iha api tarhi prāpnoti .
vṛṣāṇām , plakṣāṇām .
tatra kaḥ doṣaḥ .
dīrghatve kṛte hrasvāśrayaḥ nuṭ na prāpnoti .
idam iha sampradhāryam .
dīrghatvam kriyatām nuṭ iti kim atra kartavyam .
paratvāt dīrghatvam .
nityam khalu api dīrghatvam .
kṛte api nuṭi prāpnoti akṛte api .
nityatvāt paratvāt ca dīrghatve kṛte hrasvāśrayaḥ nuṭ na prāpnoti .
evam tarhi ādgrahaṇam iha api prakṛtam anuvartate .
kva prakṛtam .
āt jaseḥ asuk iti .
tena kṛte api dīrghatve nuṭ bhaviṣyati .
iha api tarhi prāpnoti .
kīlālapām , śubhaṃyām .
ātaḥ lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .
idam iha sampradhāryam .
lopaḥ kriyatām nuṭ iti kim atra kartavyam .
paratvāt nuṭ .
evam tarhi hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti atra ātaḥ dhātoḥ iti ātaḥ lopaḥ sambandham anuvartiṣyate .
iha api tarhi prāpnoti .
kīlālapānām brāhmaṇakulānām .
napuṃsakasya na iti anuvartiṣyate .