Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.102.2
prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ
Aṣṭādhyāyī 6.1.102
Vṛtti Patañjali

prathamayoḥ iti yogavibhāgaḥ savarṇadīrghārthaḥ .

prathamayoḥ iti yogavibhāgaḥ kartavyaḥ .

prathamayoḥ ekaḥ savarṇadīrghaḥ bhavati .

tataḥ pūrvasavarṇaḥ .

pūrvasavarṇadīrghaḥ bhavati ekaḥ prathamayoḥ iti .

kimarthaḥ yogavibhāgaḥ .

savarṇadīrghatvam yathā syāt .

ekayoge hi jaśśahoḥ pararūpaprasaṅgaḥ .

ekayoge hi sati jaśśahoḥ pararūpam prasajyeta .

vṛkṣāḥ , plakṣāḥ , vṛkṣān , plakṣān .

nanu ca pūrvasavarṇadīrghatvam pararūpam bādhiṣyate .

na utsahate bādhitum .

kim kāraṇam .

ādguṇayaṇādeśayoḥ apavādāḥ vṛddhisavarṇadīrghapūrvasavarṇādeśāḥ teṣām pararūpam svarasandhiṣu .

ādguṇayaṇādeśau utsargau .

tayoḥ apavādāḥ vṛddhisavarṇadīrghapūrvasavarṇādeśāḥ teṣām sarveṣām pararūpam apavādaḥ .

tat sarvabādhakam .

sarvabādhakatvāt prāpnoti .

atha kriyamāṇe api yogavibhāge yāvatā pararūpam apavādaḥ kasmāt eva na bādhate .

yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ .

yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ vijñāyate .

yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ .

yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ bhavati .

vṛkṣam , plakṣam .

yathā eva hi yogavibhāgaḥ pararūpam bādhate evam ami pūrvatvam api bādheta .

nakārābhāvaḥ ca tasmāt iti anantaranirdeśāt .

natvasya ca abhāvaḥ .

vṛkṣān , plakṣān .

kim kāraṇam .

ca tasmāt iti anantaranirdeśāt .

tasmāt iti anena anantaraḥ yogaḥ pratinirdiśyate .

kim punaḥ kāraṇam tasmāt iti anena anantaraḥ yogaḥ pratinirdiśyate .

iha mā bhūt .

etān gāḥ paśya [R: etān gāḥ caturaḥ balivardān paśya] iti .

astu tarhi ekayogaḥ eva .

nanu ca uktam ekayoge hi jaśśahoḥ pararūpaprasaṅgaḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ijgrahaṇam tu jñāpakam pararūpābhāvasya .

yat ayam na āt ici iti ijgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti .

katham kṛtvā jñāpakam .

ijgrahaṇasya idam prayojanam .

iha mā bhūt .

vṛkṣāḥ , plakṣāḥ , vṛkṣān , plakṣān .

yadi ca jaśśasoḥ pararūpam syāt ijgrahaṇam anarthakam syāt .

paśyati tu ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti .

tataḥ ijgrahaṇam karoti .

na etat asti jñāpakam .

uttarārtham etat syāt .

dīrghāt jasi ca ici ca iti .

yadi uttarārtham etat syāt atra eva ayam ijdgrahaṇam kurvīta .

iha api tarhi kriyamāṇam yadi uttarārtham na jñāpakam bhavati .

evam tarhi yadi uttarārtham etat syāt na eva ayam ijdgrahaṇam kurvīta na api jasgrahaṇam .

etāvat ayam brūyāt .

dīrghāt śasi pūrvasavarṇaḥ bhavati iti .

tat niyamārtham bhaviṣyati .

dīrghāt śasi eva na anyatra iti .

saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe yat ijgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na jaśśasoḥ pararūpam bhavati iti .

atha vā punaḥ astu yogavibhāgaḥ .

nanu ca uktam yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ami api yogavibhāgaḥ kariṣyate .

ami .

ami yat uktam tat na bhavati iti .

tataḥ pūrvaḥ .

pūrvaḥ ca bhavati ami iti .

yat api ucyate nakārābhāvaḥ ca tasmāt iti anantaranirdeśāt iti .

kaḥ punaḥ arhati tasmāt iti anena anantaram yogam pratinirdeṣṭum .

evam kila pratinirdiśyate .

tasmāt pūrvasavarṇadīrghāt iti .

tat ca na .

evam pratinirdiśyate .

tasmāt akaḥ savarṇāt iti .

atha vā tasmāt prathamyoḥ dīrghāt iti .

atha vā punaḥ astu ami ekayogaḥ .

nanu ca uktam yogavibhāgaḥ anyaśāstranivṛttiyarthaḥ cet ami atiprasaṅgaḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam ayam yogavibhāgaḥ pararūpam bādhiṣyate ami pūrvatvam na bādhiṣyate .

yadi etat asti madhye apavādāḥ purastāt apavādāḥ iti na arthaḥ ekena api yogavibhāgena .

purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam pararūpam savarṇadīrghatvam bādhiṣyate prathamayoḥ pūrvasavarṇadīrghatvam na bādhiṣyate .

atha vā saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate .

idam asti ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca iti .

tataḥ vakṣyāmi bahuvacane .

bahuvacane ca ataḥ dīrghaḥ bhavati .

ekāraḥ ca bhavati bahuvacane jhali iti .

iha api tarhi prāpnoti .

vṛṣāṇām , plakṣāṇām .

tatra kaḥ doṣaḥ .

dīrghatve kṛte hrasvāśrayaḥ nuṭ na prāpnoti .

idam iha sampradhāryam .

dīrghatvam kriyatām nuṭ iti kim atra kartavyam .

paratvāt dīrghatvam .

nityam khalu api dīrghatvam .

kṛte api nuṭi prāpnoti akṛte api .

nityatvāt paratvāt ca dīrghatve kṛte hrasvāśrayaḥ nuṭ na prāpnoti .

evam tarhi ādgrahaṇam iha api prakṛtam anuvartate .

kva prakṛtam .

āt jaseḥ asuk iti .

tena kṛte api dīrghatve nuṭ bhaviṣyati .

iha api tarhi prāpnoti .

kīlālapām , śubhaṃyām .

ātaḥ lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .

idam iha sampradhāryam .

lopaḥ kriyatām nuṭ iti kim atra kartavyam .

paratvāt nuṭ .

evam tarhi hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti atra ātaḥ dhātoḥ iti ātaḥ lopaḥ sambandham anuvartiṣyate .

iha api tarhi prāpnoti .

kīlālapānām brāhmaṇakulānām .

napuṃsakasya na iti anuvartiṣyate .