atha antavattve kāni prayojanāni .
antavattve prayojanam bahvacpūrvapadāt ṭhajvidhāne .
antavattve bahvacpūrvapadāt ṭhajvidhāne prayojanam .
dvādaśānyikaḥ .
pūrvapadottarapadayoḥ ekādeśaḥ pūrvapadasaya antavat bhavati yathā śakyeta kartum bahucpūrvapadāt ṭhac bhavati iti .
kva tarhi syāt .
yatra kṛte api ekādeśe bahvacpūrvapadam bhavati .
tarayodaśānyikaḥ .
pratyayaikādeśaḥ pūrvavidhau .
pratyayaikādeśaḥ pūrvavidhau prayojanam .
madhu pibanti .
śidaśitoḥ ekādeśaḥ śitaḥ antavat bhavati yathā śakyeta kartum śiti iti pibādeśaḥ .
kva tarhi syāt .
yatra ekādeśaḥ na bhavati .
pibati .
vaibhaktasya ṇatve .
vaibhaktasya ṇatve prayojanam .
kṣīrapeṇa , surāpeṇa .
uttarapadavibhaktyoḥ ekādeśaḥ uttarapadasya antavat bhavati yathā śakyeta kartum ekājuttarapade ṇaḥ bhavati iti .
kva tarhi syāt .
yatra ekādeśaḥ na bhavati .
kṣīrapāṇām , surāpāṇam .
adasaḥ īttvottve .
adasaḥ īttvottve prayojanam .
amī atra , amī āsate , amū atra , amū āsāte .
adasvibhaktyoḥ ekādeśaḥ adasaḥ antavat bhavati yathā śakyeta kartum adasaḥ aseḥ dāt u daḥ maḥ etaḥ īt bahuvacane iti .
kva tarhi syāt .
yatra ekādeśaḥ na bhavati .
amībhiḥ , amūbhyām .
svaritatve prayojanam .
kāryā , hāryā .
tidatiroḥ ekādeśaḥ titaḥ antavat bhavati yathā śakyeta kartum tit svaritam iti .
kva tarhi syāt .
yatra ekādeśaḥ na bhavati .
kāryaḥ , hāryaḥ .
svaritatvam vipratiṣedhāt .
svaritatvam kriyatām ekādeśaḥ iti kim atra kartavyam .
paratvāt svaritatvam bhaviṣyati vipratiṣedhena .
na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
nityaḥ ekādeśaḥ .
kṛte api svaritatve prāpnoti akṛte api .
anityaḥ ekādeśaḥ .
anyathāsvarasya kṛte svaritatve prāpnoti anyathāsvarasya akṛte svaritatve prāpnoti .
svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .
antaraṅgaḥ tarhi ekādeśaḥ .
kā antaraṅgatā .
varṇau āśritya ekādeśaḥ padasya svaritatvam .
svaritatvam api antaraṅgam .
katham .
uktam etat padagrahaṇam parimāṇārtham iti .
ubhayoḥ antaraṅgayoḥ paratvāt svaritatvam .
svaritatve kṛte āntaryataḥ svaritānudāttayoḥ ekādeśaḥ svaritaḥ bhaviṣyati .
liṅgaviśiṣtagrahaṇāt vā .
atha vā prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣtasya api grahaṇm bhavati iti evam atra svaritatvam bhaviṣyati .
pūrvapadāntodāttatvam ca prayojanam .
guḍodakam , mathitodakam .
pūrvapadottarapadayoḥ ekādeśaḥ pūrvapadasya antavat bhavati yathā śakyeta kartum udake akevale pūrvapadasya antaḥ udāttaḥ bhavati iti .
kva tarhi syāt .
yatra akādeśaḥ na bhavati .
udaśvidudakam .
pūrvapadāntodāttatvam ca .
pūrvapadāntodāttatvam ca vipratiṣedhāt .
pūrvapadāntodāttatvam kriyatām ekādeśaḥ iti kim atra kartavyam .
paratvāt pūrvapadāntodāttatvam .
pūrvapadāntodāttatvasya avakāśaḥ udaśvidudakam .
ekādeśasya avakāśaḥ daṇḍāgram , kṣupāgram .
iha ubhayam prāpnoti .
mathitodakam , guḍodakam .
pūrvapadāntodāttatvam bhavati vipratiṣedhena .
saḥ ca avaśyam vipratiṣedhaḥ āśrayayitavyaḥ .
ekādeśe hi svaritāprasiddhiḥ .
ekādeśe hi svaritasya aprasiddhiḥ syāt .
yaḥ hi manyate astu atra ekādeśaḥ ekādeśe kṛte pūrvapadāntodāttatvam bhaviṣyati iti svaritatvam tasya na sidhyati svaritaḥ vā anudātte padādau iti .
mathitodakam , guḍodakam .
kṛdantaprakṛtisvaratvam ca prayojanam .
prāṭitā , prāśitā .
kṛdgatyoḥ ekādeśaḥ gateḥ antavat bhavati yathā śakyeta kartum gatikārakopapadāt kṛdantam uttarapadam prakṛtisvaram bhavati iti .
kva tarhi syāt .
yatra na akādeśaḥ .
prakārakaḥ , prakaraṇam .
kṛdantaprakṛtisvaratvam ca .
kṛdantaprakṛtisvaratvam ca vipratiṣedhāt .
kṛdantaprakṛtisvaratvam kriyatām ekādeśaḥ iti kim atra kartavyam .
paratvāt kṛdantaprakṛtisvaratvam bhavati vipratiṣedhena .
kṛdantaprakṛtisvaratvasya avakāśaḥ prakārakaḥ , prakaraṇam . ekādeśasya avakāśaḥ daṇḍāgram , kṣupāgram .
iha ubhayam prāpnoti .
prāṭitā , prāśitā .
kṛdantaprakṛtisvaratvam bhavati vipratiṣedhena .
saḥ ca avaśyam vipratiṣedhaḥ āśrayayitavyaḥ .
ekādeśe hi a prasiddhiḥ uttarapadasya aparatvāt .
yaḥ hi manyate astu atra ekādeśaḥ ekādeśe kṛte kṛdantaprakṛtisvaratvam bhaviṣyati iti kṛdantaprakṛtisvaratvam tasya na sidhyati .
kim kāraṇam .
uttarapadasya aparatvāt .
na hi idānīm ekādeśe kṛte uttarapadam param bhavati .
nanu ca antādivadbhāvena param .
ubhayataḥ āśraye na antādivat .
uttarapadavṛddhiḥ ca ekādeśāt .
uttarapadavṛddhiḥ ca ekādeśāt bhavati vipratiṣedhena .
uttarapadavṛddheḥ avakāśaḥ pūrvatraigartakaḥ, aparatraigartakaḥ .
ekādeśasya avakāśaḥ daṇḍāgram , kṣupāgram .
iha ubhayam prāpnoti .
pūrvaiṣukāmaśamaḥ , aparaiṣukāmaśaḥ .
uttarapadavṛddhiḥ bhavati vipratiṣedhena .
ekādeśaprasaṅgaḥ tu antaraṅgabalīyastvāt .
ekādeśaḥ tu prāpnoti .
kim kāraṇam .
antaraṅgasya balīyastvāt .
antaraṅgam balīyaḥ .
tatra kaḥ doṣaḥ .
tatra vṛddhividhānam .
tatra vṛddhiḥ vidheyā .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati pūrvottarapadayoḥ tāvat kāryam bhavati na ekādeśaḥ iti yat ayam na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti .
katham kṛtvā jñāpakam .
indre dvau acau .
tatra ekaḥ yasya īti ca iti lopena hriyate aparaḥ ekādeśena .
tataḥ anackaḥ indraḥ sampannaḥ .
tatra kaḥ prasaṅgaḥ vṛddheḥ .
paśyati tu ācāryaḥ pūrvapadottarapadyoḥ tāvatkāryam bhavati na ekādeśaḥ iti tataḥ na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti .