Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.84.2
ekaḥ pūrvaparayoḥ
Aṣṭādhyāyī 6.1.84
Vṛtti Patañjali

tatra avayave śāstrārthasampratyayaḥ yathā loke

ṭatra avayave śāstrārthasampratyayaḥ prāpnoti yathā loke .

tat yathā loke .

vasante brāhmaṇaḥ agnīn ādadhīta iti sakṛt ādhāya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .

tathā garbhāṣṭame brāhmaṇaḥ upaneyaḥ iti sakṛt upanīya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .

tathā triḥ hṛdayaṅgamābhiḥ adbhiḥ aśabdābhiḥ upaspṛśet iti sakṛt upaspṛśya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .

evam iha api khaṭvendre kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā mālendrādiṣu na syāt .

siddham tu dharmopadeśane anavayavavijñānāt yathā laukikavaidikeṣu .

siddham etat .

katham .

dharmopadeśanam idam śāstram .

dharmopadeśane ca asmin śāstre anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu .

loke tāvat : brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ .

surā na peyā iti .

brāhmaṇamātram na hanyate surāmātram ca na pīyate .

yadi ca avayavena śāstrārthasampratyayaḥ syāt ekam ca brāhmaṇam ahatvā ekām ca surām apītvā anyatra kāmacāraḥ syāt .

tathā pūrvavayāḥ brāhmaṇaḥ pratyuttheyaḥ iti pūrvavayomātram pratyutthīyate .

yadi avayavena śāstrārthasampratyayaḥ syāt ekam pūrvavayasam pratyutthāya anyatra kāmacāraḥ syāt .

tathā vede khalu api .

vasante brāhmaṇaḥ agniṣṭomādibhiḥ kratubhiḥ yajeta iti agnyādhānanimittam vasante vasante ijyate .

yadi avayavena śāstrārthasampratyayaḥ syāt sakṛt iṣṭvā punaḥ ijyā na pravarteta .

ubhayathā iha loke dṛśyate .

avayavena api śāstrārthasampratyayaḥ anavayavena api .

katham punaḥ idam ubhayam labhyam .

labhyam iti āha .

katham .

iha tāvat vasante brāhmaṇaḥ agnīn ādadhīta iti .

agnyādhānam yajñamukhaprtipattyartham .

sakṛt ādhāya kṛtaḥ śāstrārthaḥ pratipannam yajñam iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .

ataḥ atra avayavena śāstrārthaḥ sampratīyate .

tathā garbhāṣṭame brāhmaṇaḥ upaneyaḥ iti .

upanayanam saṃskārārtham .

sakṛt ca asau upanītaḥ saṃskṛtaḥ bhavati .

ataḥ atra api avayavena śāstrārthaḥ sampratīyate .

tathā triḥ hṛdayaṅgamābhiḥ adbhiḥ aśabdābhiḥ upaspṛśet iti .

upasparśanam śaucārtham .

sakṛt ca asau upaspṛśya śuciḥ bhavati .

ataḥ atra api avayavena śāstrārthaḥ sampratīyate .

iha idānīm brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ .

surā na peyā iti .

brāhmaṇavadhe surāpāne ca mahān doṣaḥ uktaḥ .

saḥ brāhmaṇavadhamātre surāpānamātre ca prasaktaḥ .

ataḥ atra anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate .

tathā pūrvavayāḥ brāhmaṇaḥ pratyuttheyaḥ iti .

pūrvavayasaḥ apratyutthāne doṣaḥ uktaḥ pratyutthāne ca guṇaḥ .

katham .

ūrdhvam prāṇāḥ hi utkrāmanti yūnaḥ sthavire āyati .

pratyutthānābhābhivādābhyām punaḥ tān pratipadyate

iti .

saḥ ca prūrvavayomātre prasaktaḥ .

ataḥ atra api anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate .

tathā vasante brāhmaṇaḥ agniṣṭomādibhiḥ kratubhiḥ yajeta iti ijyāyāḥ kim cit prayojanam uktam .

kim .

svarge loke apsarasaḥ enam jāyāḥ bhūtvā upaśerate iti .

tat ca dvitīyasyāḥ tṛtīyasyāḥ ca ijyāyāḥ bhavitum arhati .

ataḥ atra api anavayavena śāstrārthaḥ sampratīyate .

tathā śabdasya api jñāne prayoge prayojanam uktam .

kim .

ekaḥ śabdaḥ samyak jñātaḥ śāstrānvitaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhuk bhavati iti .

yadi ekaḥ śabdaḥ samyak jñātaḥ śāstrānvitaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhuk bhavati kimartham dvitīyaḥ tṛtīyaḥ ca prayujyate .

na vai kāmānām tṛptiḥ asti .