Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.68
hal-ṅy-ābbhyo dīrghāt su-ti-sy-apṛktaṃ hal
Aṣṭādhyāyī 6.1.68
Vṛtti Patañjali

yadi punaḥ ayam apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ vijñāyeta .

kim kṛtam bhavati .

dvihalapṛktagrahaṇam tisyoḥ ca grahaṇam na kartavyam bhavati .

halantāt apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ cet nalopābhāvaḥ yathā pacan iti .

halantāt apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ cet nalopābhāvaḥ .

rājā takṣā .

saṃyogāntalopasya asiddhatvāt nalopaḥ na prāpnoti yathā pacan iti .

tat yathā pacan, yajan iti atra saṃyogāntalopasya asiddhatvāt nalopaḥ na bhavati .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati siddhaḥ saṃyogāntalopaḥ nalope iti yat ayam na ṅisambuddhyoḥ iti sambuddhau pratiṣedham śāsti .

iha api tarhi prāpnoti pacan, yajan .

tulyajātīyasya jñāpakam bhavati .

kaḥ ca tulyajātīyaḥ .

yaḥ sambuddhau anantaraḥ .

vasvādiṣu datvam saṃyogādilopabalīyastvāt .

vasvādiṣu datvam na sidhyati .

ukhāsrat , parṇadvhat .

kim kāraṇam .

saṃyogādilopabalīyastvāt .

saṃyogāntalopāt saṃyogādilopaḥ balīyān .

yathā kūṭataṭ iti .

tat yathā kūṭataṭ , kāṣṭhataṭ iti atra saṃyogāntalopāt saṃyogādilopaḥ balīyān bhavati .

nanu ca datve kṛte na bhaviṣyati .

asiddham datvam .

tasya asiddhatvāt prāpnoti .

siddhakāṇḍe paṭhitam vasvādiṣu datvam sau dīrghatve iti .

tatra sau dīrghatvagrahaṇam na kariṣyate .

vasvādiṣu datvam iti eva .

evam api apadāntatvāt na prāpnoti .

atha sau api padam bhavati rājā takṣā nalope kṛte vibhakteḥ śravaṇam prāpnoti .

sā eṣā ubhayataspāśā rajjuḥ bhavati .

rāttalopaḥ niyamavacanāt .

rāt tasya lopaḥ vaktavyaḥ .

abibhaḥ bhavān .

ajāgaḥ bhavān .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

niyamavacanāt .

rāt sasya iti etasmāt niyamāt na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

rāt sasya iti atra takāraḥ api nirdiśyate .

yadi evam kīrtayateḥ apratyayaḥ kīḥ iti prāpnoti .

kīrt iti ca iṣyate .

yathālakṣaṇam aprayukte .

roḥ uttvam ca .

roḥ uttvam ca vaktavyam .

abhinaḥ atra, acchinaḥ atra .

saṃyogāntalopasya asiddhatvāt ataḥ ati iti uttrvam na prāpnoti .

na vā saṃyogāntalopasya uttve siddhatvāt .

na vā vaktavyam .

kim kāraṇam .

saṃyogāntalopasya uttve siddhatvāt .

saṃyogāntalopaḥ uttve siddhaḥ bhavati .

yathā harivaḥ medinam iti .

tat yathā harivaḥ medinam tvā iti atra saṃyogāntalopaḥ uttve siddhaḥ bhavati .

saḥ eva darhi doṣaḥ sā eṣā ubhayataspāśā .

tasmāt aśakyaḥ apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ vijñātum .

na cet vijñāyate dvihalapṛktagrahaṇam tisyoḥ ca grahaṇam kartavyam eva .