Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.2.48
tasya pūraṇe ḍaṭ
Aṣṭādhyāyī 5.2.48
Vṛtti Patañjali

tasya pūraṇe iti atiprasaṅgaḥ .

tasya pūraṇe iti atiprasaṅgaḥ bhavati .

iha api prapnoti .

pañcānām uṣṭrikāṇām pūraṇaḥ ghaṭaḥ .

siddham tu saṅkhyāpūraṇe iti vacanāt .

siddham etat .

katham .

saṅkhyāpūraṇe iti vaktavyam .

evam api ghaṭe prāpnoti .

saṅkhyeyam hi asau adbhiḥ pūrayati .

saṅkhyāpūraṇe iti brūmaḥ na saṅkhyeyapūraṇe iti .

yasya vā bhāvāt anyasaṅkhyātvam tatra .

atha vā yasya bhāvāt anyā saṅkhyā pravartate tatra iti vaktavyam .

evam api dvitīye adhyāye aṣṭamaḥ iti prāpnoti .

sarveṣām hi teṣām bhāvāt saṅkhyā pravartate .

caramopajāte pūrvasmin ca anapagate iti vaktavyam .

evam api ekādaśīdvādaśyau sauviṣṭakṛtī .

idam dvitīyam idam tṛtīyam .

daśa daśamāni iti na sidhyati .

sūtram ca bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam tasya pūraṇe iti atiprasaṅgaḥ iti .

parihṛtam etat siddham saṅkhyāpūraṇe iti vacanāt iti .

tat tarhi saṅkhyāgrahaṇam kartavyam .

na kartavyam .

prakṛtam anuvartate .

kva prakṛtam .

saṅkhyāyāḥ guṇasya nimāne mayaṭ iti .

evam tarhi na iyam vṛttiḥ upālabhyate .

kim tarhi .

vṛttisthānam upālabhyate .

vṛttiḥ eva atra na prāpnoti .

kim kāraṇam .

pratyayārthābhāvāt .

na eṣaḥ doṣaḥ .

vacanāt svāṛthikaḥ bhaviṣyati .

atha vā pūrvasyāḥ saṅkhyāyāḥ parāpekṣāyāḥ utpattiḥ vaktavyā uttarā ca sāṅkhyā ādeśaḥ vaktavyaḥ .

atha vā nyūne ayam kṛtsnaśabdaḥ draṣṭavyaḥ : caturṣu pañcaśabdaḥ .

atha vā sarve eva dvyādayaḥ anyonyam apekṣante .

yadi evam dvitīye adhyāye aṣṭamaḥ iti prāpnoti .

bhavati eva .

prakṛtyarthāt bahiḥ sarvā vṛttiḥ prāyeṇa lakṣyate .

pūraṇe syāt katham vṛttiḥ .

vacanāt iti lakṣyatām .

tasyāḥ pūrvā tu yā saṅkhyā tasyāḥ [R tasyām ] bhavatu taddhitaḥ .

ādeśaḥ ca ottarā saṅkhyā tathā nyāyyā bhaviṣyati .

nyūne vā kṛtsnaśabdaḥ ayam pūrvasyām uttarām yadi sāmarthyam ca tayā tasyāḥ tathā nyāyyā bhaviṣyati .

anyonyam vā vyapāśritya sarvasmin dvyādayaḥ yadi pravartante tathā nyāyyā vṛttiḥ bhavati pūraṇe .

bahūnām vācikā saṅkhyā pūraṇaḥ ca ekaḥ iṣyate .

anyatvāt ubhayoḥ nyāyyā vārkṣī śākhā nidarśanam .