Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.3.24
vibhāṣā pūrvāhṇa-aparāhṇābhyām
Aṣṭādhyāyī 4.3.24
Vṛtti Patañjali

pūrvāhṇāparāhṇābhyām subantavacanam saptamīśravaṇāṛtham .

pūrvāhṇāparāhṇābhyām subantatvam vaktavyam .

kim prayojanam .

saptamīśravaṇāṛtham .

saptamyāḥ śravaṇam yathā syāt .

pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam .

tat tarhi vaktavyam .

na vaktavyam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati atra saptamī iti yat ayam ghakālataneṣu kālanāmnaḥ iti saptamyāḥ alukam śāsti .

alugvacanam jñāpakam iti cet avyayāt saptamīprasaṅgaḥ .

alugvacanam jñāpakam iti cet avyayāt saptamī prāpnoti .

doṣātanam divātanam .

astu avyayāt iti luk bhaviṣyati .

iha api luk prāpnoti .

pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam .

aluk atra lukam bādhiṣyate .

iha api bādheta .

doṣātanam divātanam .

samānāśrayaḥ luk alukā bādhyate .

kaḥ ca samānāśrayaḥ .

yaḥ pratyayāśrayaḥ .

atra ca prāk eva pratyayotpatteḥ luk bhavati .

na sidhyati .

iha hi sati pratyaye lukā bhavitavyam .

sati luki alukā bhavitavyam .

tatra ca pratyayaḥ eva na asti .

kutaḥ luk bhaviṣyati .

sā eṣā jñāpakena asatī vibhaktiḥ ākṛṣyate .

sā yathā iha bādhikā bhavati pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam evam iha api syāt doṣātanam divātanam .

evam tarhi na brūmaḥ alugvacanam jñāpakam bhavati atra saptamī iti .

kim tarhi .

bhavati subantāt utpattiḥ iti .

kim punaḥ jñāpyam etat yāvatā samarthānām prathamāt vā iti vartate sāmarthyam ca subantena .

jñāpyam iti āha .

katham .

ṅyāpprātipadikāt iti api vartate .

tatra kutaḥ etat subantāt utpattiḥ bhaviṣyati na punaḥ ṅyāpprātipadikāt iti .

katham yat uktam vṛddhāvṛddhāvarṇasvaradvyajlakṣaṇe ca pratyayavidhau tatsampratyayārtham iti .

samarthasya yat vṛddham ṅyāpprātipadikam iti etat vijñāyate .

yadi etat jñapyate katham dvipadaḥ āgatam dvipādrūpyam praṣṭhauhaḥ āgatam praṣṭhvāḍrūpyam kīlālapaḥ āgatam kīlālapārūpyam papuṣaḥ āgatam papivaḍrūpyam .

padbhāvaḥ ūhākāralopaḥ prasāraṇam iti ete vidhayaḥ prāpnuvanti .

luke kṛte na bhaviṣyanti .

iha tarhi sāmasu sādhuḥ sāmanyaḥ vemanyaḥ nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ prāpnoti .

luki kṛte bhatvāt na bhaviṣyati .

idam iha sampradhāryam .

luk kriyatām nalopaḥ iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt nalopaḥ .

evam tarhi idam iha sampradhāryam .

nalopaḥ kriyatām taddhitotpattiḥ iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt nalopaḥ .

asiddhaḥ nalopaḥ .

tasya asiddhatvāt taddhitotpattiḥ bhaviṣyati .

parigaṇiteṣu kāryeṣu nalopaḥ asiddhaḥ na ca idam tatra parigaṇyate .

idam api tatra parigaṇyate .

katham .

subvidhiḥ iti sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : supaḥ vidhiḥ subvidhiḥ , subantāt vidhiḥ subvidhiḥ iti .