Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.1.92.2
tasya apatyam
Aṣṭādhyāyī 4.1.92
Vṛtti Patañjali

puṃliṅgena ayam nirdeśaḥ kriyate ekavacanāntena ca .

tena puṃliṅgāt eva utpattiḥ syāt ekavacanāntāt ca .

strīnapuṃsakaliṅgāt dvivacanabahuvacanāntāt ca idam na syāt .

taddhitārthanirdeśe liṅgavacanam apramāṇam tasya avivakṣitatvāt .

taddhitārthanirdeśe liṅgavacanam apramāṇam .

kim kāraṇam .

tasya avivakṣitatvāt .

na atra nirdeśaḥ tantram .

katham punaḥ tena eva ca nāma nirdeśaḥ kriyate tat ca atantram syāt .

tatkārī ca bhavān taddveṣī ca .

nāntarīyakatvāt atra puṃliṅgena nirdeśaḥ kriyate ekavacanāntena ca. avaśyam kayā cit vibhaktyā kena cit vacanena nirdeśaḥ kartavya iti .

tat yathā .

kaḥ cit annārthī śālikalāpam sapalālam satuṣam āharati nāntayīyakatvāt .

saḥ yāvat ādeyam tāvat ādāya tuṣapalālāni utsṛjati .

tathā kaḥ cit māṃsārthī matsyān sakaṇṭakān saśakalān āharati nāntayīyakatvāt .

saḥ yāvat ādeyam tāvat ādāya śakalakaṇṭakān utsṛjati .

evam iha api nāntarīyakatvāt puṃliṅgena nirdeśaḥ kriyate ekavacanāntena ca. na hi atra nirdeśaḥ tantram .

sarvanāmanirdeśe viśeṣāsampratyayaḥ sāmānyanirdeśāt .

sarvanāmanirdeśe viśeṣasya asampratyayaḥ .

kim kāraṇam .

sāmānyanirdeśāt .

sarvanāmnā ayam nirdeśaḥ kriyate .

saranāma ca sāmānyavāci .

tena sāmānyavācinaḥ eva utpattiḥ syāt .

viśeṣavācinaḥ na syāt .

sāmānyacodanāḥ tu viśeṣeṣu .

sāmānyacodanāḥ tu viśeṣeṣu avatiṣṭhante .

tat yathā : gauḥ anūbadhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti ākṛtau coditāyām dravye ārambhaṇālambhanaprokṣaṇaviśasanādīni kriyante .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

asti kāraṇam yena etat evam bhavati .

kim kāraṇam .

asambhavāt .

ākṛtau ārambhaṇādīnām sambhavaḥ na asti iti kṛtvā ākṛtisahacarite dravye ārambhaṇādīni kriyante .

idam api evañjātīyakam eva .

asambhavāt sāmānyavācinaḥ utpattau viśeṣavācinaḥ utpattiḥ bhaviṣyati .

apatyābhidhāne strīpuṃliṅgasya aprasiddhiḥ napuṃsakatvāt .

apatyābhidhāne strīpuṃliṅgasya aprasiddhiḥ .

kim kāraṇam .

napuṃsakaliṅgatvāt .

apatyam napuṃsakaliṅgam .

tena napuṃsakaliṅgasya eva abhidhānam syāt .

strīpuṃliṅgasya na syāt .

nanu ca idam purastāt eva coditam parihṛtam ca .

utpattiḥ tatra codyate .

iha punaḥ utpannena abhidhānam codyate .

siddham tu prajanasya vivakṣitatvāt .

siddham etat .

katham .

prajanasya vivakṣitatvāt .

prajanaḥ atra vivakṣitaḥ saḥ ca sarvaliṅgaḥ .

kim punaḥ kāraṇam samānāyām pravṛttau apatyam napuṃsakaliṅgam prajanaḥ sarvaliṅgaḥ .

ekārthe śabdānyatvāt dṛṣṭam liṅgānyatvam .

ekārthe śabdānyatvāt liṅgānyatvam dṛśyate .

tat yathā puṣyaḥ tārakāḥ nakṣatram .

geham kuṭī maṭhaḥ iti .

avayavānyatvāt ca .

avayavānyatvāt ca liṅgānyatvam dṛśyate .

tat yathā kuṭī kuṭīraḥ śamī śamīraḥ śuṇḍā śuṇḍāraḥ .

avayavānyatvāt kila liṅgānyatvam syāt kim punaḥ yatra śabdānyatvam api .