Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.1.93
eko gotre
Aṣṭādhyāyī 4.1.93
Vṛtti Patañjali

kimartham idam ucyate .

utpādayitāram prati apatyayogāt tasya ca vivakṣitatvāt ekavacanam gotre .

utpādayitā utpādayitā apatyena yujyate .

tasya ca vivakṣitatvāt .

utpādayituḥ saḥ ca abhisambandhaḥ vivakṣitaḥ .

utpādayitāram prati apatyayogāt tasya ca abhisambandhasya vivakṣitatvāt utpādayituḥ utpādayituḥ apatyābhidhāne anekaḥ pratyayaḥ prāpnoti .

iṣyate ca ekaḥ eva syāt iti .

tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti ekavacanam gotre .

evamartham idam ucyate .

katham punaḥ jñāyate utpādayitā utpādayitā apatyena yujyate iti .

evam hi dṛśyate loke .

pitāmahasya utsaṅge dārakam āsīnam kaḥ cit pṛcchati kasya ayam iti .

saḥ āha devadattasya yajñadattasya vā iti .

utpādayitāram vyapadiśati na ātmānam .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

t .

atra pratyayāntāt gotre pratiṣedhaḥ gotre niyatatvāt .

tatra pratyayāntāt gotre pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

aupagavasya apatyam iti .

kim kāraṇam .

gotre niyatatvāt .

gotre hi ayam niyamaḥ kriyate .

tena yaḥ ca asau yathājātīyakaḥ ca gotrapratyayaḥ prāpnoti saḥ ekaḥ syāt .

kaḥ ca prāpnoti .

yaḥ pratyayāntāt .

paramaprakṛteḥ ca utpattiḥ .

paramaprakṛteḥ ca utpattiḥ vaktavyā .

ayogāt hi na prāpnoti .

etayoḥ ca eva parihāraḥ paṭhiṣyati hi ācāryaḥ yūni ca antarhite aprāptiḥ iti tasya ca yathā tatpratyayāntam .

yathā tat eva vikārāvayavapratyayāntam dvitīyam ca tṛtīyam ca vikāram saṅkrāmati evam iha api tat eva apatyapratyayāntam dvitīyam ca tṛtīyam ca apatyam saṅkramiṣyati .

bhavet siddham aupagavasya apatyam aupagavaḥ yatra saḥ eva anantaraḥ iṣyate saḥ eva gotre .

idam tu khalu na sidhyati gargasya apatyam gārgyaḥ iti .

atra hi anyaḥ anantaraḥ iṣyate anyaḥ gotre .

striyām ca aniyamaḥ .

striyām ca yuvatyām niyamaḥ na prāpnoti .

aupagavī māṇavakī .

niyamāt hi strī paryudasyate ekaḥ gotre gotrāt yūni astriyām iti .

katarasmin pakṣe ayam doṣaḥ .

utpādayitari apatyayukte .

utpādayitari tāvat apatyayukte na doṣaḥ .

utpādayitari hi apatyayukte na sarvataḥ utpattyā bhavitavyam .

tatra niyamaḥ na upapadyate .

asati niyame na eṣaḥ doṣaḥ .

sarveṣu tarhi apatyayukteṣu ayam doṣaḥ .

sarveṣu hi apatyayukteṣu sarvataḥ utpattyā bhavitavyam .

tatra niyamaḥ upapannaḥ bhavati .

sati niyame eṣaḥ doṣaḥ .

utpādayitari ca apatyayukte striyā yuvatyā abhidhānam na prāpnoti .

kim kāraṇam .

gotrasañjñā yuvasañām bādhate .

gotrāt yūni ca astriyām pratyayaḥ vidhīyate .

yūni ca antarhite aprāptiḥ .

yūni ca antarhite niyamasya aprāptiḥ .

gārgyāyaṇasya apatyam iti .

katarasmin pakṣe ayam doṣaḥ .

sarveṣu apatyayukteṣu .

sarveṣu apatyayukteṣu tāvat na doṣaḥ .

sarveṣu hi apatyayukteṣu sarvataḥ utpattyā bhavativyam .

tatra niyamaḥ upapannaḥ bhavati .

sati niyame na eṣaḥ doṣaḥ .

utpādayitari tarhi apatyayukte ayam doṣaḥ .

utpādayitari hi apatyayukte paramaprakṛteḥ anantarāt gotrāt ca ayogāt na prāpnoti .

yūnaḥ ca na prāpnoti .

kim kāraṇam .

gotrāt iti niyamāt .

santu tarhi katham punaḥ jñāyate sarve apatyayuktāḥ iti .

evam hi yājñikāḥ paṭhanti .

daśapuruṣānūkam yasya gṛhe śūdrāḥ na vidyeran saḥ somam pibet iti .

yadi ca sarve apatyayuktāḥ bhavanti tataḥ etat upapannam bhavati .

katham yat uktam pitāmahasya utsaṅge dārakam āsīnam kaḥ cit pṛcchati kasya ayam iti .

saḥ āha devadattasya yajñadattasya vā iti .

utpādayitāram vyapadiśati na ātmānam iti .

utpattiḥ tasya vivakṣitā .

sarveṣām na idam apatyam .

devadattaḥ tu asya utpādayitā iti .

atha sarveṣu apatyayukteṣu kim anena kriyate ekaḥ gotre iti .

sarveṣām apatyayogāt pratyayāntāt gotre pratiṣedhārtham ekaḥ gotre .

sarveṣām apatyayogāt pratyayāntāt gotre pratiṣedhārtham ekaḥ gotre iti ucyate .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

na tu jñāyate kaḥ ekaḥ bhavati yaḥ vā paramaprakṛteḥ yaḥ vā anantarāt iti .

niyamānupapattiḥ ca .

niyamaḥ ca na upapadyate .

kim kāraṇam .

na hi ekasmin apatye anekapratyayaprāptiḥ .

na hi ekasmin apatye anekapratyayaḥ prāpnoti .

kim tarhi .

apatyāntare śabdāntarāt pratyayāntaraprāptiḥ .

apatyāntare apatyāntara śabdāntarāt śabdāntarāt pratyayāntaram pratyayāntaram prāpnoti .

phakantāt iñ iñantāt phak iti phagiñoḥ dāśatayī pratyayamālā prāpnoti .

katarasmin pakṣe ayam doṣaḥ .

sarveṣu apatyayukteṣu .

sarveṣu apatyayukteṣu tāvat na doṣaḥ .

sarveṣu hi apatyayukteṣu sarvataḥ utpattyā bhavativyam .

tatra niyamaḥ upapannaḥ bhavati .

sati niyame na eṣaḥ doṣaḥ .