Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.1.3.2
striyām
Aṣṭādhyāyī 4.1.3
Vṛtti Patañjali

katham punaḥ idam vijñāyate .

striyām abhidheyāyām ṭābādayaḥ bhavanti iti āhosvit strīsamānādhikaraṇāt prātipadikāt iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

striyām iti stryarthābhidhāne cet ṭābādayaḥ dvivacanabahuvacanānekapratyayānupapattiḥ .

striyām iti stryarthābhidhāne cet ṭābādayaḥ bhavanti dvivacanabahuvacanayoḥ anupapattiḥ .

kumāryau kumāryaḥ kiśoryau kiśoryaḥ .

kim kāraṇam .

ekaḥ ayam arthaḥ strītvam nāma .

tasya ekatvāt ekavacanam eva prāpnoti .

anekapratyayānupapattiḥ ca .

anekaḥ ca pratyayaḥ na upapadyate .

gārgyāyaṇī kārīṣagandhyā kālitarā iti .

kim kāraṇam .

ekatvāt strītvasya .

ekaḥ ayam arthaḥ strītvam nāma .

tasya ekena uktatvāt dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

uktārthānām aprayogaḥ iti .

stryarthasya ca prātipadikārthatvāt striyām iti liṅgānupapattiḥ .

stryarthasya ca prātipadikārthatvāt striyām iti adhikāraḥ na prāpnoti .

astu tarhi strīsamānādhikaraṇāt prātipadikāt iti .

strīsamānādhikaraṇāt iti cet bhūtādiṣu atiprasaṅgaḥ .

strīsamānādhikaraṇāt iti cet bhūtādiṣu atiprasaṅgaḥ bhavati .

bhūtam iyam brāhmaṇī .

kāraṇam iyam brāhmaṇī iti .

āvapanam iyam uṣṭrikā iti .

stryarthābhidhāne punaḥ ṭābādiṣu satsu iha tāvat bhūtam iyam brāhmaṇī iti na atra strītvam vivakṣitam .

kim tarhi .

pautanyam .

kāraṇam iyam brāhmaṇī iti na atra strītvam vivakṣitam .

kim tarhi .

prādhānyam .

āvapanam iyam uṣṭrikā iti na atra strītvam vivakṣitam .

kim tarhi .

sambhavanam .

ṣaṭsañjñakebhyaḥ ca pratiṣedhaḥ .

ṣaṭsañjñakebhyaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

pañca brāhmaṇyaḥ daśa brāhmaṇyaḥ .

stryarthābhidhāne punaḥ ṭābādiṣu satsu na atra strītvam vivakṣitam .

kim tarhi bhedaḥ vivakṣitaḥ saṅkhyā .

iha ca strī : īkāraḥ na prāpnoti .

na hi tena eva tasya sāmānādhikaraṇyam asti .

siddham tu striyāḥ prātipadikaviśeṣaṇatvāt svārthe ṭābādayaḥ .

siddham etat .

katham .

striyāḥ prātipadikaviśeṣaṇatvāt .

prātipadikaviśeṣaṇam strīgrahaṇam .

svārthikāḥ ṭābādayaḥ .

na evam vijñāyate striyām abhidheyāyām iti na api strīsamānādhikaraṇāt iti .

katham tarhi .

striyām yat prātipadikam vartate tasmāt ṭābādayaḥ bhavanti .

kasmin arthe .

svārthe iti .

atha vā punaḥ astu striyām abhidheyāyām iti .

nanu ca uktam striyām iti stryarthābhidhāne cet ṭābādayaḥ dvivacanabahuvacanānekapratyayānupapattiḥ .

stryarthasya ca prātipadikārthatvāt striyām iti liṅgānupapattiḥ .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yat tāvat ucyate dvivacanabahuvacanayoḥ anupapattiḥ iti .

guṇavacanasya ca āśrayataḥ liṅgavacanabhāvāt .

guṇavacanānām hi śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti .

tat yathā śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti .

yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati .

evam iha api yat adaḥ dravyam śritam bhavati strītvam tasya yat liṅgam vacanam ca tat strītvasya api bhaviṣyati .

yat api ucyate anekapratyayānupapattiḥ iti .

bhāvasya ca bhāvayuktatvāt .

bhāvaḥ bhāvena yujyate .

tat yatha iṣiḥ iṣiṇā nimantriḥ ca nimantriṇā .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

yuktam tatra anyatvam sādhanabhedāt kālabhedāt ca .

uktam tatra ekasya bāhyam sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ aparasya ābhyantaram sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ iti .

iha punaḥ ekam strītvam .

atha ekam upalabhyate .

kim ca ataḥ yadi ekam upalabhyate dvitīyam api upalabhyatām .

atha ekam api anumānagamyam dvtīyam api anumānāt gamyatām .

kasya tāvat bhavān evam guṇam nyāyyam manyate strītvam nāma .

dravyasya .

dravye ca bhavataḥ kaḥ sampratyayaḥ .

yadi tāvat guaṇasamudāyaḥ dravyam kā gatiḥ ye ete bhāvāḥ kṛdabhihitāḥ taddhitābhihitāḥ ca .

cikīrṣā gotā iti .

atha matam etat kṛdabhihitaḥ bhāvaḥ dravyavat bhavati iti strītvam api strītvena abhihitam dravyavat bhaviṣyati .

kva ca tāvat doṣaḥ syāt .

dṛṣṭasya hi .