Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.1.3.1
striyām
Aṣṭādhyāyī 4.1.3
Vṛtti Patañjali

striyām iti ucyate .

kā strī nāma .

lokatataḥ ete śabdāḥ prasiddhāḥ strīpumān napuṃsakam iti .

yat loke dṛṣṭvā etat avasīyate iyam strī ayam pumān idam napuṃsakam iti sā strīsaḥ pumān tat napuṃsakam iti .

kim punaḥ loke dṛṣṭvā etat avasīyate iyam strī ayam pumān idam napuṃsakam iti .

liṅgam .

kim punaḥ tat .

stanakeśavatī strī syāt . lomaśaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ . ubhayoḥ antaram yat ca tadabhāve napuṃsakam . liṅgāt strīpuṃsayoḥ jñāne bhrūkuṃse ṭā

P .

prasajyate .

liṅgāt strīpuṃsayoḥ jñāne bhrūkuṃse ṭāp prāpnoti .

yat hi loke dṛṣṭvā etat avasīyate iyam strī iti asti tat bhrūkuṃse .

natvam kharakuṭīḥ paśya .

iha cañcāḥ paśya vadhrikāḥ paśya kharakuṭīḥ paśya iti tasmāt śasaḥ naḥ puṃsi iti natvam prāpnoti .

yat hi dṛṣṭvā etat avasīyate ayam pumān iti asti tat vadhrikādiṣu .

khaṭvāvṛkṣau na sidhyataḥ .

khaṭvāvṛkṣayoḥ ca liṅgam na sidhyati .

yat hi loke dṛṣṭvā etat avasīyate iyam strī ayam pumān iti na tat khaṭvāvṛkṣayoḥ asti .

kim tarhi tayoḥ liṅgam nyāyyam .

nāpuṃsakam bhavet tasmin .

napuṃsakam khaṭvāvṛkṣayoḥ liṅgam nyāyyam .

kim idam nāpuṃsakam iti .

napuṃsake bhavam nāpuṃsakam .

tadabhāve napuṃsakam .

tadabhāve strīpuṃsaliṅgābhāve napuṃsakaliṅgam nyāyyam .

asat tu mṛgatṛṣṇāvat .

asat tu khaṭvāvṛkṣayoḥ liṅgam draṣṭavyam .

katham punaḥ asat nāma liṅgam śakyam draṣṭum .

mṛgatṛṣṇāvat .

tat yathā mṛgāḥ tṛṣitāḥ apām dhārāḥ paśyanti .

na ca tāḥ santi .

gandharvnagaram yathā .

yathā gandharvanagarāṇi dūrataḥ dṛśyante upasṛtya ca na upalabhyante tadvat khaṭvāvṛkṣayoḥ liṅgam draṣṭavyam .

ādityagativat sat na .

atha va yathā ādityasya gatiḥ satī na upalabhyate tadvat khaṭvāvṛkṣayoḥ sat liṅgam na upalabhyate .

vastrāntarhitavat ca tat .

yathā vastrāntarhitāni dravyāṇi na upalabhyante tadvat khaṭvāvṛkṣayoḥ sat liṅgam na upalabhyate .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

vastrāntarhitāni dravyāṇi vastrāpāye upalabhyante .

khaṭvāvṛkṣayoḥ punaḥ ye api ete rathkārāḥ vāśīvṛkṣādanahastāḥ mūlāt prabhṛti ā agrāt vṛkṣān takṣṇuvanti te api tayoḥ liṅgam na upalabhante .

kena etat avasīyate khaṭvāvṛkṣayoḥ sat liṅgam na upalabhyate iti .

ṣaḍbhiḥ prakāraiḥ satām bhāvānām anupalabdhiḥ bhavati .

sannikarṣāt ativiprakarṣāt mūrtyantaravyavadhānāt tamasā āvṛtatvāt indriyadaurbalyāt atipramādāt iti .

ataḥ atra kaḥ cit hetuḥ draṣṭavyaḥ yena khaṭvāvṛkṣayoḥ sat liṅgam na upalabhyate .

kena etat avasīyate khaṭvāvṛkṣayoḥ sat liṅgam na upalabhyate iti .

tayoḥ tu tatkṛtam dṛṣṭvā .

strīkṛtam śabdam dṛṣṭvā strī iti avasīyate puṃskṛtam dṛṣṭvā pumān iti .

yathā ākāśena jyotiṣaḥ .

tat yathā ākāśam dṛṣṭva jyotiḥ atra iti gamyate .

jyotirnimittam hi ākāśam .

anyonysaṃśrayam tu etat .

anyonysaṃśrayam tu etat bhavati .

strīkṛtaḥ śabdaḥ śabdakṛtam ca strītvam .

etat itaretarāśrayam bhavati .

itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante .

pratyakṣeṇa virudhyate .

pratyakṣeṇa khalu api saḥ virudhyate yaḥ āha khaṭvāvṛkṣayoḥ sat liṅgam na upalabhyate iti .

tatra svendriyavirodhaḥ kṛtaḥ bhavati .

na ca nāma svendriyavirodhinā bhavitavyam .

taṭe ca sarvaliṅgāni dṛṣṭvā kaḥ adhyavasāyati .

taṭe ca khalu api sarvāṇi liṅgāni dṛṣṭvā taṭaḥ taṭaī taṭam iti kaḥ adhyavasātum arhati iyam strīayam pumān idam napuṃsakam iti .

tasmāt na vaiyākaraṇaiḥ śakyam laukikam liṅgam āsthātum .

avaśyam ca kaḥ cit svakṛtāntaḥ āstheyaḥ .

kaḥ asau svakṛtāntaḥ .

saṃstyānaprasavau liṅgam āstheyau svakṛtāntataḥ .

saṃstyānaprasavau liṅgam āstheyau .

kim idam saṃstyānaprasavau iti .

saṃstyāne styāyateḥ ḍraṭ : .

strī

sūteḥ sap prasave pumān

iti .

nanu ca loke api styāyateḥ eva strī sūteḥ ca pumān .

adhikaraṇasādhanā loke strī : styāyati asyām garbhaḥ iti .

kartṛsādhanaḥ ca pumān : sūte pumān iti .

iha punaḥ ubhayam bhāvasādhanam : styānam strī pravṛttiḥ ca pumān .

kasya punaḥ styānam strī pravṛttiḥ vā pumān .

guṇānām .

keṣām .

śabsasparśarūparasagandhānām .

sarvāḥ ca punaḥ mūrtayaḥ evamātmikāḥ saṃstyānaprasavaguṇāḥ śabsasparśarūparasagandhavatyaḥ .

yatra alpīyāṃsaḥ guṇāḥ tatra avarataḥ trayaḥ śabdaḥ sparśaḥ rūpam iti .

rasagandhau na sarvatra .

pravṛttiḥ khalu api nityā .

na hi iha kaḥ cit svasmin ātmani muhūrtam api avatiṣṭhate .

vardhate vā yāvat anena vardhitavyam apāyena vā yujyate .

tat ca ubhayam sarvatra .

yadi ubhayam sarvatra kutaḥ vyavasthā .