Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.4.69
laḥ karmaṇi ca bhāve ca akramakebhyaḥ
Aṣṭādhyāyī 3.4.69
Vṛtti Patañjali

kimartham idam ucyate .

laḥ eṣu sādhaneṣu yathā syāt kartari ca karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti .

na etat asti prayojanam .

bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam vidhīyate śeṣāt kartari parasmaipadam .

etāvān ca laḥ yat uta parasmaipadam ātmanepadam ca .

saḥ ca ayam evam vihitaḥ .

ataḥ uttaram paṭhati .

lagrahaṇam sakarmakanivṛttyartham .

lagrahaṇam kriyate sakarmakanivṛttyartham .

sakarmakāṇām bhāve laḥ mā bhūte iti .

yadi punaḥ tatra eva akarmakagrahaṇam kriyeta .

tatra akarmakagrahaṇam kartavyam .

nanu ca iha api kriyate bhāve ca akarmakebhyaḥ iti .

parārtham etat bhaviṣyati .

tayoḥ eva kṛtyaktakhalarthāḥ bhāve ca akarmakebhyaḥ .

yāvat iha lagrahaṇam tāvat tatra akarmakagrahaṇam .

iha vā lagrahaṇam kriyeta tatra vā akarmakagrahaṇam .

kaḥ nu atra viśeṣaḥ .

ayam asti viśeṣaḥ .

iha lagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari siddhaḥ bhavati .

tatra punaḥ akarmakagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari na prāpnoti .

tatra api akarmakagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari siddhaḥ bhavati .

katham .

bhāvakarmaṇoḥ iti ataḥ anyat yat ātmanepadānukramaṇam sarvam tat kartrartham .

vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari .

vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari bhaviṣyati .

tatra bhāvakarmaṇoḥ iti etat astu kartari kṛt iti .

kartari kṛt iti etat bhaviṣyati vipratiṣedhena .

sarvaprasaṅgaḥ tu .

sarvebhyaḥ tu dhātubhyaḥ ānaḥ kartari prāpnoti .

parasmaipadibhyaḥ api .

na eṣaḥ doṣaḥ .

anudāttaṅitaḥ iti eṣaḥ yogaḥ niyamārthaḥ bhaviṣyati .

yadi eṣaḥ yogaḥ niyamārthaḥ vidhiḥ na prakalpate .

āste śete iti .

atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti .

āsīnaḥ śayānaḥ .

tathā neḥ viśaḥ iti evamādi anukramaṇam yadi niyamāṛthaḥ vidhiḥ na prakalpate .

atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti .

astu tarhi niyamārtham .

nanu ca uktam vidhiḥ na prakalpate iti .

vidhiḥ ca prakḷptaḥ .

katham .

bhāvakarmaṇoḥ iti atra anudāttaṅitaḥ iti etat anuvartiṣyate .

yadi anuvartate evam api anudāttaṅitaḥ eva bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam prāpnoti .

evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate .

anudāttaṅitaḥ ātmanepadam bhavati .

tataḥ bhāvakarmaṇoḥ .

tataḥ kartari .

kartari ca ātmanepadam bhavati anudāttaṅitaḥ iti eva .

bhāvakarmaṇoḥ iti nivṛttam .

tataḥ karmavyatihāre .

kartari iti eva anuvartate .

anudāttaṅitaḥ iti api nivṛttam .

yat api ucyate neḥ viśaḥ iti evamādi anukramaṇam yadi niyamārtham vidhiḥ na prakalpate .

atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti iti .

astu vidhyartham .

nanu ca uktam ānasya niyamaḥ na prāpnoti iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yathā eva atra aprāptāḥ taṅaḥ bhavanti evam ānaḥ api bhaviṣyati .

sarvatra aprasaṅgaḥ tu .

sarveṣu tu sādhaneṣu ānaḥ na prāpnoti .

vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari iti bhāvakarmaṇoḥ na syāt .

kartari eva syāt .

iha punaḥ lagrahaṇe kriyamāṇe kartari kṛt iti etat astu laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti etat bhaviṣyat vipratiṣedhena .

sarvaprasaṅgaḥ tu .

lādeśaḥ sarveṣu sādhaneṣu prāpnoti .

śatṛkvasūca bhāvakarmaṇoḥ api prāpnutaḥ .

na eṣaḥ doṣaḥ .

śeṣāt parasmaipadam kartari iti evam tau kartāram hriyete .