kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : dhātoḥ paraḥ akāraḥ akaśabdaḥ vā niyogataḥ kartāram bruvan kṛtsañjñaḥ ca bhavati pratyayasañjñaḥ ca iti .
āhosvit sañjñāniyamaḥ : dhātoḥ paraḥ akāraḥ akaśabdaḥ vā svabhāvataḥ kartāram bruvan kṛtsañjñaḥ ca bhavati pratyayasañjñaḥ ca iti .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
tatra pratyayaniyame aniṣṭaprasaṅgaḥ .
tatra pratyayaniyame sati aniṣṭam prāpnoti .
kāṣṭhabhit abrāhmaṇaḥ , balabhit abrāhmaṇaḥ .
eṣaḥ api niyogataḥ kartāram bruvan kṛtsañjñaḥ ca syāt pratyayasañjñaḥ ca .
sañjñāniyame siddham .
sañjñāniyame sati siddham bhavati .
yadi sañjñāniyamaḥ vibhaktādiṣu doṣaḥ .
vibhaktāḥ bhrātaraḥ pītāḥ gāvaḥ iti na sidhyati .
pratyayaniyame punaḥ sati parigaṇitābhyaḥ prakṛtibhyaḥ paraḥ ktaḥ niyogataḥ kartāram āha .
na ca imāḥ tatra parigaṇyante prakṛtayaḥ .
vibhaktādiṣu ca aprāptiḥ prakṛteḥ pratyayaparavacanāt .
vibhaktādiṣu ca pratyayaniyamasya aprāptiḥ .
kim kāraṇam .
prakṛteḥ pratyayaparavacanāt .
parigaṇitābhyaḥ prakṛtibhyaḥ paraḥ ktaḥ svabhāvataḥ kartāram āha .
na ca imāḥ tatra parigaṇyante .
na tarhi idānīm ayam sādhuḥ bhavati .
bhavati sādhuḥ na tu kartari .
katham tarhi idānīm atra kartṛtvam gamyate .
akāraḥ matvarthīyaḥ : vibhaktam eṣām asti vibhaktāḥ .
pītam eṣām asti pitāḥ iti .
atha vā uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ .
vibhaktadhanāḥ vibhaktāḥ .
pītodakāḥ pitāḥ iti .