Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.4.67.1
kartari kṛt
Aṣṭādhyāyī 3.4.67
Vṛtti Patañjali

kimartham idam ucyate .

kartari kṛdvacanam anādeśe svāṛthavijñānāt .

kartari kṛtaḥ bhavanti iti ucyate anādeśe svāṛthavijñānāt .

anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti .

tat yathā .

guptijkidbhyaḥ san yāvādibhyaḥ kan iti .

evam ime api pratyayāḥ svārthe syuḥ .

svārthe mā bhūvan kartari yathā syuḥ iti evamartham idam ucyate .

na etat asti prayojanam .

yam icchati svārthe āha tam .

bhāve ghañ bhavati iti .

karmaṇi tarhi mā bhūvan iti .

karmaṇi api yam icchati āha tam .

dhaḥ karmaṇi ṣṭran iti .

karaṇādhikaraṇayoḥ tarhi mā bhūvan iti .

karaṇādhikaraṇayoḥ api yam icchati āha tam .

lyuṭ karaṇādhikaraṇayoḥ bhavati iti .

sampradānāpādānayoḥ tarhi mā bhūvan iti .

sampradānāpādānayoḥ api yam icchati āha tam .

dāśagoghnau sampradāne bhīmādayaḥ apādāne iti .

yaḥ idānīm anyaḥ pratyayaḥ śeṣaḥ saḥ antareṇa vacanam kartari eva bhaviṣyati .

tat eva tarhi prayojanam svārthe mā bhūvan iti .

nanu ca uktam yam icchati svārthe āha tam .

bhāve ghañ bhavati iti .

anyaḥ saḥ bhāvaḥ bāhyaḥ prakṛtyarthāt .

anena idānīm ābhyantare bhāve syuḥ .

tatra mā bhūvan iti kartṛgrahaṇam .

kaḥ punaḥ anayoḥ bhāvayoḥ viśeṣaḥ .

uktaḥ bhāvabhedaḥ bhāṣye .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

tatra khyunādipratiṣedhaḥ nānāvākyatvāt .

tatra khyunādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

khyunādayaḥ kartari mā bhūvan iti .

nanu ca karaṇe khunādayaḥ vidhīyante .

te kartari na bhaviṣyanti .

tena ca karaṇe syuḥ anena ca kartari .

nanu ca apavādatvāt khyunādayḥ bādhakāḥ syuḥ .

na syuḥ .

kim kāraṇam .

nānāvākyatvāt .

nānāvākyam tat ca idam ca .

samānavākye apavādaiḥ utsargāhḥ bādhyante .

nānāvākyatvāt bādhanam na prāpnoti .

tadvat ca kṛtyeṣu evakārakaraṇam .

evam ca kṛtvā kṛtyeṣu evakāraḥ kriyate .

tayoḥ eva kṛtyaktakhalarthāḥ iti bhāve ca akarmakebhyaḥ iti .

kim prayojanam .

tat ca bhavyādyartham .

bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati .

geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām .

geyāni māṇavakena sāmāni iti .

ṛṣidevatayoḥ tu kṛdbhiḥ samāveśavacanam jñāpakam asamāveśasya .

yat ayam kartari ca ṛṣidevatayoḥ iti siddhe sati samāveśe samāveśārtham cakāram śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na bhavati samāveśaḥ iti .

kimartham tarhi kṛtyeṣu evakāraḥ kriyate .

evakārakaraṇam ca cārthe .

evakārakaraṇam ca cārthe draṣṭavyam .

tayoḥ bhāvakarmaṇoḥ kṛtyā bhavanti bhavyādīnām kartari ca iti .

kim prayojanam .

tat ca bhavyādyartham .

bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati .

geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām .

geyāni māṇavakena sāmāni iti .

yat tāvat ucyate ṛṣidevatayoḥ tu kṛdbhiḥ samāveśavacanam jñāpakam asamāveśasya iti .

na etat jñāpakasādhyam apavādaiḥ utsargāḥ apavādaiḥ bādhyante iti .

eṣaḥ eva nyāyaḥ yat uta apavādaiḥ utsargāḥ bādhyeran .

nanu ca uktam nānāvākyatvāt bādhanam na prāpnoti iti .

na videśastham iti kṛtvā nānāvākyam bhavati .

videśastham api sat ekavākyam bhavati .

tat yathā dvitīye adhyāye luk ucyate .

tasya caturthaṣaṣṭhayoḥ aluk ucyate apavādaḥ .

yat api ucyate evakārakaraṇam ca cārthe iti .

katham punaḥ anyaḥ nāma anyasya arthe vartate .

katham evakāraḥ cārthe vartate .

saḥ eṣaḥ evakāraḥ svārthe vartate .

kim prayojanam .

jñāpakārtham .

etat jñāpayati acāryaḥ itaḥ uttaram samāveśaḥ bhavati iti .

kim etasya jñapane prayojanam .

tat ca bhavyādyartham .

bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati .

geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām .

geyāni māṇavakena sāmāni iti .

yadi etat jñapyate iha api samāveśaḥ prāpnoti dāśagoghnau sampradāne bhīmādayaḥ apādāne iti .

atra api siddham bhavati .

yat ayam ādikarmaṇi ktaḥ kartari ca iti siddhe samāveśe samāveśam śāsti tat jñapayati ācāryaḥ prāk amutaḥ samāveśaḥ bhavati iti .