ā kutaḥ ayam dhātvadhikāraḥ .
kim prāk lādeśāt āhosvit ā tṛtīyādhyāyaparisamāpteḥ .
dhātuvadhikāraḥ prāk lādeśāt .
prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ .
lādeśe hi vyavahitatvāt aprasiddhiḥ .
anuvartamāne hi lādeśe dhātvadhikāre vyavahitavtā aprasiddhiḥ syāt .
kim ca syāt .
ādye yoge na vyavāye tiṅaḥ syuḥ .
ādye yoge vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt tiṅaḥ na syuḥ .
pacati paṭhati .
idam iha sampradhāryam .
vikaraṇāḥ kriyantām āḍeśāḥ iti .
kim atra kartavyam .
paratvāt ādeśāḥ .
nityāḥ vikaraṇāḥ .
kṛteṣu ādeśeṣu prāpnuvanti akṛteṣu api prāpnuvanti .
nityatvāt vikaraṇeṣu kṛteṣu vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt ādeśāḥ na prāpnuvanti .
anavakāśaḥ tarhi ādeśāḥ .
sāvakāśāḥ ādeśāḥ .
kaḥ avakāśaḥ .
ye ete lugvikaraṇāḥ śluvikaraṇāḥ ca liṅliṭau ca .
na syāt etvam ṭeḥ ṭitām yat vidhatte .
yat ca ṭitsañjñānām etvam vidhatte tat ca vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt na syāt .
eśaḥ śittvam .
ekāraḥ ca śit kartavyaḥ .
kim prayojanam .
śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt .
akriyamāṇe hi śakāre tasmāt iti uttarasya ādeḥ iti takārasya etve kṛte dvayoḥ ekārayoḥ śravaṇam prasajyeta .
nivṛtte punaḥ lādeśe dhātvadhikāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti ekārasya ekārvacanane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa api śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati .
yat ca loṭaḥ vidhatte .
tat ca vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt na syāt .
kim punaḥ tat .
loṭaḥ laṅvat eḥ uḥ seḥ hi apit ca vā chandasi iti .
yat ca api uktam laṅliṅoḥ tat ca na syāt .
kim punaḥ tat .
nityam ṅitaḥ itaḥ ca tasthasthamipām tāmtamtāmaḥ liṅaḥ sīyuṭ yāsuṭ parasmaipadeṣu udāttaḥ ṅit ca iti .
tasmāt prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ .
yadi prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ akāraḥ śit kartavyaḥ .
kim prayojanam .
śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt .
anuvartamāne punaḥ lādeśe dhātvadhikāre tasmāt iti uttarasya ādeḥ iti thakārasya atve kṛte dvayoḥ akārayoḥ pararūpeṇa siddham rūpam syāt .
peca yūyam .
cakra yūyam iti .
nanu ca nivṛtte api lādeśe dhātvadhikāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti akārasya akārvacanane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa api śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati .
asti anyat akārasya akāravacane prayojanam .
kim .
vakṣyati etat tat akārasya akāravacanam samasaṅkhyārtham iti .
ārdhadhātukasañjñāyām dhātugrahaṇam kartavyam dhātoḥ parasya ārdhadhātukasañjñā yathā syāt .
iha mā bhūt : vṛkṣtvam vṛkṣatā iti .
tasmāt lādeśe dhātvadhikāraḥ anuvartyaḥ .
nanu ca uktam ādye yoge na vyavāye tiṅaḥ syuḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ānupūrvyāt siddham etat .
na atra akṛteṣu ādeśeṣu vikaraṇāḥ prāpnuvanti .
kim kāraṇam .
sārvadhātuke vikaraṇāḥ ucyante .
na ca akṛteṣu ādeśeṣu sārvadhātukatvam bhavati .
ye tarhi na etasmin viśeṣe vidhīyante .
ke punaḥ te .
syādayaḥ .
tatra api vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam .
dhātoḥ vihitasya lasya iti .
yadi evam vindati iti ṇalādayaḥ prāpnuvanti .
dhātunā atra vihitam viśeṣayiṣyāmaḥ vidinā ca ānataryam .
dhātoḥ vihitasya lasya videḥ anantarasya iti .
iha tarhi ajakṣiṣyan ajāgairṣyan iti abhyastāt jheḥ jus bhavati iti jusbhāvaḥ prāpnoti .
atra api dhātunā vihitam viśeṣayiṣyāmaḥ abhyastena ānantaryam .
dhātoḥ vihitasya abhastāt anantarasya iti .
ātaḥ iti atra katham viśeṣayiṣyasi .
yadi tāvat dhātugrahaṇam vihitaviśeṣaṇam ākāragrahaṇam ānantaryaviśeṣaṇam alunan iti atra api prāpnoti .
atha ākāragrahaṇam vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam ānantaryaviśeṣaṇam apiban iti atra api prāpnoti .
astu tarhi dhātugrahaṇam vihitaviśeṣaṇam ākāragrahaṇam ānantaryaviśeṣaṇam .
nanu ca uktam alunan iti atra api prāpnoti iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
lope kṛte na bhaviṣyati .
na atra lopaḥ prāpnoti .
kim kāraṇam .
ītvena bādhyate .
na atra ītvam prāpnoti .
kim kāraṇam .
antibhāvena bādhyate .
na atra antibhāvaḥ prāpnoti .
kim kāraṇam .
jusbhāvena bādhyate .
na atra jusbhāvaḥ prāpnoti .
kim kāraṇam .
lopena bādhyate .
lopaḥ ītvena ītvam antibhāvena antibhāvaḥ jusbhāvena jusbhāvaḥ lopena iti cakrakam avyavasthā prasajyeta .
na asti cakrakaprasaṅgaḥ .
na hi avyavasthākāriṇā śāstreṇa bhavitavyam .
śāstreṇa nāma vyavasthākāriṇā bhavitavyam .
na ca atra halādinā muhūrtam api śakyam avasthātum .
tāvati eva antibhāvena bhavitavyam .
antibhāve kṛte lopaḥ .
lopena vyavasthā bhaviṣyati .
yat api ucyate eśaḥ śittvam iti .
kriyate nyāse eva .