Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.91.2
dhātoḥ
Aṣṭādhyāyī 3.1.91
Vṛtti Patañjali

kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni .

prayojanam prātipadikapratiṣedhaḥ .

prātipadikapratiṣedhaḥ prayojanam .

dhātoḥ tavyādayaḥ yathā syuḥ .

prātipadikāt mā bhūvan iti .

na etat asti prayojanam .

sādhane tāvyādayaḥ vidhīyante sādhanam ca kriyāyāḥ .

kriyābhāvāt sādhanābhāvaḥ .

sādhanābhāvāt asati api dhātvadhikāre prātipadikāt tavyādayaḥ na bhaviṣyanti .

svapādiṣu .

svapādiṣu tarhi prayojanam .

svapiti .

supati iti mā bhūt .

aṅgasañjñā ca .

aṅgasañjñā ca prayojanam .

yasmāt pratyayavidhiḥ tadādi pratyaye aṅgam iti dhātoḥ aṅgasañjñā siddhā bhavati .

kṛtsañjñā ca .

kṛtsañjñā ca prayojanam .

dhātuvihitasya pratyayasya kṛtsañjñā siddhā bhavati .

upapadasañjñā ca. upapadasañjñā ca prayojanam .

tatra etasmin dhātvadhikāre saptamīnirdiṣṭam upapadasñjñam bhavati iti upapadasañjñā siddhā bhavati .

kṛdupapadasañjñe tāvan na prayojanam .

adhikārāt api ete siddhe .

svapādiṣu tarhi aṅgasañjñā ca prayojanam .

dhātugrahaṇam anarthakam yaṅvidhau dhātvadhikārāt .

dhātugrahaṇam anarthakam .

kim kāraṇam .

yaṅvidhau dhātvadhikārāt .

yaṅvidhau dhātugrahaṇam prakṛtam anuvartate .

tat ca avaśyam anuvartyam .

anadhikāre hi aṅgasañjñābhāvaḥ .

anadhikāre hi sati aṅgasañjñāyāḥ abhāvaḥ syāt .

kariṣyati hariṣyati iti .

yad tat anuvartate cūrṇacurādibhyaḥ ṇic bhavati dhātoḥ ca iti dhātumātrāt ṇic prāpnoti .

hetumadvacanam tu jñāpakam anyatrābhāvasya .

yat ayam hetumati ca iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ na dhātumātrāt ṇic bhavati iti .

iha tarhi kaṇḍvādibhyaḥ yak bhavati dhātoḥ ca iti dhātumātrāt yak prāpnoti .

kaṇḍvādiṣu ca vyapadeśivadvacanāt .

yat ayam kaṇḍvādibhyaḥ yak bhavati iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ na dhātumātrāt yak bhavati iti .

atha vā kaṇḍvādibhyaḥ dhātugrahaṇena abhisambhantsyāmaḥ .

kaṇḍvādibhyaḥ dhātubhyaḥ iti .