Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.67.2
sārvadhātuke yak
Aṣṭādhyāyī 3.1.67
Vṛtti Patañjali

idam vicāryate .

bhāvakarmakartāraḥ sārvadhātukārthāḥ vā syuḥ vikaraṇārthāḥ vā iti .

katham ca sārvadhātukārthaḥ syuḥ katham vā vikaraṇārthāḥ .

bhāvakarmavācini sārvadhātuke yak bhavati kartṛvācini śarvadhātuke śap bhavati iti sārvadhātukārthāḥ .

bhāvakarmaṇoḥ yag bhavati sārvadhātuke kartari śap bhavati sārvadhātuke iti vikaraṇārthāḥ .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

bhāvakarmakartāraḥ sārvadhātukārthāḥ cet ekadvibahuṣu niyamānupapattiḥ atadarthatvāt .

bhāvakarmakartāraḥ sārvadhātukārthāḥ cet ekadvibahuṣu niyamasya anupapattiḥ .

kim kāraṇam .

atadarthatvāt .

na hi tadānīm ekatvādayaḥ eva vibhaktyarthāḥ .

kim tarhi bhāvakarmakartāraḥ api .

santu tarhi vikaraṇārthāḥ .

vikaraṇārthāḥ iti cet kṛtā abhihite vikaraṇābhāvaḥ .

vikaraṇārthāḥ iti cet kṛtā abhihite vikaraṇaḥ na prāpnoti .

dhārayaḥ pārayaḥ iti .

kim ucyate kṛtā abhihite .

na lena api abhidhānam bhavati .

aśakyam lena abhidhānam āśrayitum .

pakṣāntaram idam āsthitam bhāvakarmakartāraḥ sārvadhātukārthāḥ vā syuḥ vikaraṇārthāḥ vā iti .

yadi ca lena api abhidhānam syāt na idam pakṣāntaram syāt .

katham aśakyam yadā bhavān eva āha laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti .

evam vakṣyāmi .

laḥ karmaṇaḥ bhāvāt ca akarmakebhyaḥ .

yasmin tarhi le vikaraṇāḥ na śrūyante kaḥ tatra bhāvakarmakartṝn abhidhāsyati .

kva ca na śrūyante .

ye ete lugvikaraṇāḥ śluvikaraṇāḥ ca .

atra api ukte kartṛtve luk bhaviṣyati .

yasmin tarhi le vikaraṇāḥ na eva utpadyante kaḥ tatra bhāvakarmakartṝn abhidhāsyati .

kva ca na eva utpadyante .

liṅliṭoḥ .

tasmāt na etat śakyam vaktum .

na lena abhidhānam bhavati iti .

bhavati cet abhihite vikaraṇābhāvaḥ eva .

evam tarhi idam syāt .

yadā bhāvakarmaṇoḥ laḥ tadā kartari vikaraṇāḥ .

yadā kartari laḥ tadā bhāvakarmaṇoḥ vikaraṇāḥ .

idam asya yadi eva svābhāvikam atha api vācanikam : prakṛtipratyayau pratyayārtham saha brūtaḥ iti .

na ca asti sambhavaḥ yat ekasyāḥ prakṛteḥ dvayoḥ nānārthayoḥ yugapat anusahāyībhāvaḥ syāt .

evam ca kṛtvā ekapakṣībhūtam idam bhavati : sārvadhātukārthāḥ eva iti .

nanu ca uktam bhāvakarmakartāraḥ sārvadhātukārthāḥ cet ekadvibahuṣu niyamānupapattiḥ atadarthatvāt iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

supām karmādayaḥ api arthāḥ saṅkhyā ca eva tathā tiṅām .

supām saṅkhyā ca eva arthaḥ karmādayaḥ ca .

tathā tiṅām .

prasiddhaḥ niyamaḥ tatra .

prasiddhaḥ tatra niyamaḥ .

niyamaḥ prakṛteṣu vā .

atha vā prakṛtān arthān apekṣya niyamaḥ .

ke ca prakṛtāḥ .

ekatvādayaḥ .

ekasmin eva ekavacanam na dvayoḥ na bahuṣu .

dvayoḥ eva dvivacanam naikasmin na bahuṣu .

bahuṣu eva bahuvacanam na dvayoḥ na ekasmin iti .