Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.67.3
sārvadhātuke yak
Aṣṭādhyāyī 3.1.67
Vṛtti Patañjali

bhāvakarmaṇoḥ yagvidhāne karmakartari upasaṅkhyānam .

bhāvakarmaṇoḥ yagvidhāne karmakartari upasaṅkhyānam kartavyam .

pacyate svayam eva .

paṭhyate svayam eva .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

vipratiṣedhāt hi śapaḥ balīyastvam .

vipratiṣedhāt hi śapaḥ balīyastvam prāpnoti .

śapaḥ avakāśaḥ .

pacati paṭhati .

yakaḥ avakāśaḥ .

pacyate odanaḥ devadattena .

paṭhyate vidyā devadattena .

iha ubhayam prāpnoti .

pacyate svayam eva .

paṭhyate svayam eva .

paratvāt śap prāpnoti .

yogavibhāgāt siddham .

yogavibhāgaḥ kariṣyate .

ciṇ bhāvakarmaṇoḥ .

sārvadhātuke yak bhāvakarmaṇoḥ .

tataḥ kartari .

kartari ca yak bhavati bhāvakarmaṇoḥ .

yathā eva tarhi karmaṇi kartari yak bhavati evam bhāve kartari prāpnoti .

eti jīvantam ānandaḥ .

na asya kim cit rujati rogaḥ iti .

dvitīyaḥ yogavibhāgaḥ kariṣyate .

ciṇ bhāve .

tataḥ karmaṇi .

karmaṇi ca ciṇ bhavati .

tataḥ sārvadhātuke yak bhavati bhāve ca karmaṇi ca .

tataḥ kartari .

kartari ca yak bhavati .

karmaṇi iti anuvartate .

bhāve iti nivṛttam .

tataḥ śap .

śap ca bhavati .

kartari iti eva .

karmaṇi iti api nivṛttam .

evam api upasaṅkhyānam kartavyam .

vipratiṣedhāt hi śyanaḥ balīyastvam prāpnoti .

śyanaḥ avakāśaḥ .

dīvyati sīvyati .

yakaḥ avakāśaḥ .

pacyate odanaḥ devadattena .

paṭhyate vidyā devadattena .

iha ubhayam prāpnoti .

dīvyate svayam eva .

sīvyate svayam eva .

paratvāt śyan prāpnoti .

nanu ca etat api yogavibhāgāt eva siddham .

na sidhyati .

anantarā yā praptiḥ sā yogavibhāgena śakyā bādhitum .

kutaḥ etat .

anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti .

parā prāptiḥ apratiṣiddhā .

tayā prāpnoti .

nanu ca iyam prāptiḥ parām prāptim bādheta .

na utsahate pratiṣiddhā satī bādhitum .

evam tarhi śabādeśāḥ śyanādayaḥ kariṣyante .

śap ca syādibhiḥ bādhyate .

tatra divādibhyaḥ yagviṣaye śap eva na asti kutaḥ śyanādayaḥ .

tat tarhi śapaḥ grahaṇam kartavyam .

na kartavyam .

prakṛtam anuvartate .

kva prakṛtam .

kartari śap iti .

tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ .

divādibhyaḥ iti eṣā pañcamī śap iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti .

pratyayavidhiḥ ayam .

na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti .

na ayam pratyayavidhiḥ .

vihitaḥ pratyayaḥ .

prakṛtaḥ ca anuvartate .

atha vā

bhāvakarmaṇoḥ iti anuvṛttyā eva siddhe sati anivṛttiḥ yakaḥ bhāvāya .

iha sārvadhātuke yak iti antareṇa bhāvakarmaṇoḥ iti anuvṛttim siddham .

saḥ ayam evam siddhe sati yat bhāvakarmaṇoḥ iti anuvartayati tasya etat prayojanam .

karmakartari api yathā syāt .

kartari iti ca yogavibhāgaḥ śyanaḥ pūrvavipratiṣedhāvacanāya .

kartari iti yogavibhāgaḥ kartavyaḥ śyanaḥ pūrvavipratiṣedham mā vocam iti .

atha vā karmavadbhāvavacanasāmarthyāt yak bhaviṣyati .

asti anyat karmavadbhāvavacane prayojanam .

kim .

ātmanepadam yathā syāt .

vacanāt ātmanepadam bhaviṣyati .

ciṇ tarhi yathā syāt .

ciṇ api vacanāt bhaviṣyati .

ciṇvadbhāvaḥ tarhi yathā syāt .

na ekam prayojanam yogārambham prayojayati .

tatra karmavadbhāvavacanasāmarthyāt yak bhaviṣyati .

atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati karmakartari yak iti yat ayam na duhasnnunamām yakciṇau iti yakciṇoḥ pratiṣedham śāsti .