Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.67.1
sārvadhātuke yak
Aṣṭādhyāyī 3.1.67
Vṛtti Patañjali

iha paśyāmaḥ karmaṇi dvivacanabahuvacanāni udāhriyante .

pacyete* odanau , pacyante odanāḥ iti .

bhāve punaḥ ekavacanam eva : āsyate bhavatā , āsyate bhavadbhyām , āsyate bhavadbhiḥ iti .

kena etat evam bhavati .

karma anekam .

tasya anekatvāt dvivacanabahuvacanāni bhavanti .

bhāvaḥ punaḥ ekaḥ eva .

katham tarhi iha dvivacanabahuvacanāni bhavanti .

pākau pākāḥ iti .

āśrayabhedāt .

yat asau dravyam śritaḥ bhavati bhāvaḥ tasya bhedāt dvivacanabahuvacanāni bhavanti .

iha api tarhi yāvantaḥ tām kriyām kurvanti sarve te tasyāḥ āśrayā bhavanti .

tadbhedāt dvivacanabahuvacanāni prāpnuvanti .

evam tarhi idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ .

kim abhisamīkṣya etat prayujyate .

pākau pākāḥ iti .

yadi tāvat pākaviśeṣān abhisamīkṣya yaḥ ca odanasya pākaḥ yaḥ ca guḍasya yaḥ ca tilānām bahavaḥ te śabdāḥ sarūpāḥ ca .

tatra yuktam bahuvacanam ekaśeṣaḥ ca .

tiṅabhihite ca api tadā bhāve bahuvacanam śrūyate .

tat yathā : uṣṭṛāsikā āsyante .

hataśāyikāḥ śayyante iti .

atha kālaviśeṣān abhisamīkṣya yaḥ ca adyatanaḥ pākaḥ yaḥ hyastanaḥ yaḥ śvastanaḥ te api bahavaḥ śabdāḥ sarūpāḥ ca .

tatra yuktam bahuvacanam ekaśeṣaḥ ca .

tiṅabhihite ca api tadā bhāve asārūpyāt ekaśeṣaḥ na bhavati .

āsi āsyate , āsiṣyate .

asti khalu api viśeṣaḥ kṛdabhihitasya bhāvasya tiṅabhihitasya ca .

kṛdabhihitaḥ bhāvaḥ dravyavat bhavati .

kim idam dravyavat iti .

dravyam kriyayā samavāyam gacchati .

kam samavāyam .

dravyam kriyābhinirvṛttau sādhanatvam upaiti .

tadvat ca asya bhāvasya kṛdabhihitasya bhavati .

pākaḥ vartate iti .

kriyāvat na bhavati .

kim idam kriyāvat iti .

kriyā kriyayā samavāyam na gacchati .

pacati paṭhati iti .

tadvac ca asya kṛtabhihitasya na bhavati .

pākaḥ vartate iti .

asti khalu api viśeṣaḥ kṛdabhihitasya bhāvasya tiṅabhihitasya ca .

tiṅabhihitena bhāvena kālapuruṣopagrahāḥ abhivyajyante .

kṛdabhihitena punaḥ na vyajyante .

asti khalu api viśeṣaḥ kṛdabhihitasya bhāvasya tiṅabhihitasya ca .

tiṅabhihitaḥ bhāvaḥ kartrā samprayujyate. kṛdabhihitaḥ punaḥ na samprayujyate .

yāvatā kim cit sāmānyam kaḥ cit viśeṣaḥ yuktam yat ayam api viśeṣaḥ syāt liṅgakṛtaḥ saṅkhyākṛtaḥ ca iti .