Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.31
āyādaya ārdhadhātuke vā
Aṣṭādhyāyī 3.1.31
Vṛtti Patañjali

katham idam vijñāyate .

āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām nivṛttiḥ bhavati .

āhosvit āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām utpattiḥ bhavati iti .

kim gatam etat iyatā sūtreṇā āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam .

gatam iti āha .

katham .

yadā tāvat āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām nivṛttiḥ bhavati iti tadā aviśeṣeṇa sarvam āyādiprakaraṇam anukramya āyādayaḥ ārdhadhātuke vā iti ucyate .

yadā api āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām utpattiḥ bhavati iti tadā ekam vākyam tat ca idam ca .

gupūdhūpavicchipaṇipanibhyaḥ āyaḥ ārdhadhātuke vā .

ṛteḥ īyaṅ ārdhadhātuke vā .

kameḥ ṇiṅ ārdhadhātuke vā iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam iti ca ubhayathā aniṣṭaprasaṅgaḥ .

āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam iti ca ubhayathā aniṣṭam prāpnoti .

yadi vijñāyate āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām nivṛttiḥ bhavati iti guptiḥ jugopa iti ca iṣṭam na sidhyati idam ca aniṣṭam prāpnoti .

gopām cakāra gopā iti ca .

idam tāvat iṣṭam siddham bhavati .

gopāyām cakāra gopāya iti .

atha vijñāyate āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām utpattiḥ bhavati iti guptiḥ jugopa iti ca iṣṭam siddham bhavati .

idam ca aniṣṭam na prāpnoti .

gopāyām cakāra gopāya iti .

idam tu iṣṭam na sidhyati .

gopayām cakāra gopāya iti .

idam tāvat iṣṭam sidhyati .

gopayām cakāra iti .

katham .

astu atra āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam liṭ .

tasmin avasthite vā āyādayaḥ .

ām madhye patiṣyati yathā vikaraṇāḥ tadvat .

idam tarhi iṣṭam na sidhyati gopāyā iti .

siddham tu sārvadhātuke nityavacanāt anāśritya vāvidhānam .

siddham etat .

katham. aviśeṣeṇa āyādīnām vāvidhānam uktvā sārvadhātuke nityam iti vakṣyāmi .

syādibalīyastvam tu vipratiṣedhena tulyanimittatvāt .

syādibhiḥ tu āyādīnām bādhanam prāpnoti vipratiṣedhena .

kim kāraṇam .

tulyanimittatvāt .

tulyam nimittam syādīnām āyādīnām ca .

syādīnām avakāśaḥ kariṣyati hariṣyati .

āyādīnām avakāśaḥ gopāyati dhūpāyati .

iha ubhayam prāpnoti .

gopāyiṣyati dhūpāyiṣyati iti .

paratvāt syādayaḥ prāpnuvanti .

na vā āyādividhānasya anavakāśatvāt .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

āyādividhānasya anavakāśatvāt .

anavakāśāḥ āyādayaḥ ucyante ca .

te vacanāt bhaviṣyanti .

nanu ca idānīm eva avakāśaḥ prakḷptaḥ gopāyati dhūpāyati iti .

atra api śap syādiḥ bhavati .

yadi api atra api bhavati na tu atra asti viśeṣaḥ sati vā śapi asati vā .

anyat idānīm etat ucyate na asti viśeṣaḥ iti .

yat tu tat uktam āyādīnām syādibhiḥ avyāptaḥ avakāśaḥ it sa na asti avakāśaḥ .

avaśyam khalu api atra śap syādiḥ eṣitavyaḥ .

kim kāraṇam .

gopāyantī dhūpāyantī iti : śapśyanoḥ nityam iti num yathā syāt iti .

yadi tarhi anavakāśāḥ āyādayaḥ āyādibhiḥ syādīnām bādhanam prāpnoti .

yathā punaḥ ayam sūtrebhedena parihāraḥ yadi punaḥ śapi nityam iti ucyeta .

sidhyati .

sūtram tarhi bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam iti ca ubhayathā aniṣṭaprasaṅgaḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ārdhadhātuke iti na eṣā parasaptamī .

kā tarhi .

viṣayasaptamī .

ārdhadhātukaviṣaye iti .

tatra ārdhadhātukaviṣaye āyādiprakṛteḥ āyādiṣu kṛteṣu yaḥ yataḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tataḥ bhaviṣyati .