Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.12.3
bhṛśādibhyo bhuvy-acver lopaś ca halaḥ
Aṣṭādhyāyī 3.1.12
Vṛtti Patañjali

iha kāḥ cit prakṛtayaḥ sopasargāḥ paṭhyante : abhimanas , sumanas , unmanas , durmanas .

tatra vicāryate : bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam vā syāt : abhibhavatau subhavatau udbhavatau durbhavatau iti .

prakṛtyarthaviśeṣaṇam vā .

abhimanasśabdāt sumanasśabdāt unmanasśabdāt durmanasśabdāt iti .

yuktam punaḥ idam vicārayatum .

nanu tena asandigdhena prakṛtyarthaviśeṣaṇam bhavitavyam yāvatā prāk prakṛteḥ paṭhyante .

yadi hi pratyayārthaviśeṣaṇam syāt prāk bhavateḥ paṭhyeran .

na ime śakyāḥ prāk bhavateḥ paṭhitum .

evam viśiṣṭe hi pratyayāṛthe bhṛśādimātrāt utpattiḥ prasajyeta .

tasmāt na evam śakyam kartum .

na cet evam jāyate vicāraṇā .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ .

bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ bhavati .

abhimanāyate .

tiṅ atiṅaḥ iti nighātaḥ prasajyate .

astu tarhi prakṛtyarthaviśeṣaṇam .

sopasargāt iti cet aṭi doṣaḥ .

sopasargāt iti cet aṭi doṣaḥ bhavati .

svamanayata iti .

atyalpam idam ucyate : aṭi doṣaḥ bhavati iti .

aḍlyavdvirvacaneṣu iti vaktavyam .

aṭi : udāhṛtam .

lyapi : sumanāyya .

dvirvacane : abhimimanāyiṣate .

na eṣaḥ doṣaḥ .

avaśyam saṅgrāmayateḥ sopasargāt utpattiḥ vaktavyā asaṅgrāmayata śūraḥ iti evamartham .

tat niyamārtham bhaviṣyati .

saṅgrāmayateḥ eva sopasargāt na anyasmāt sopasargāt iti .

yadi niyamaḥ kriyate svaraḥ na sidhyati .

evam tarhi bhṛśādiṣu upasargasya parāṅgavadbhāvam vakṣyāmi .

yadi parāṅgavadbhāvaḥ ucyate aḍlyavdvirvacanāni na sidhyanti .

svaravidhau iti vakṣyāmi .

evam ca kṛtvā astu pratyayārthaviśeṣaṇam .

nanu ca uktam bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ iti .

svare parāṅgavadbhāvena parihṛtam .

ayam tarhi pratyayārthaviśeṣaṇe sati doṣaḥ .

kyaṅā uktatvāt tasya arthasya upasargasya prayogaḥ na prāpnoti .

kim kāraṇam .

uktārthānām aprayogaḥ iti .

tat yathā .

api kākaḥ śyenāyate iti kyaṅā uktatvāt ācārārthasya āṅaḥ prayogaḥ na bhavati .

asti atra viśeṣaḥ .

ekena atra viśiṣṭe pratyayārthe pratyayaḥ utpadyate iha punaḥ anekena .

tatra manāyate iti ukte sandehaḥ syāt abhibhavatau subhavatau durbhavatau iti .

tatra asandehārtham upasargaḥ prayujyate .

yatra tarhi ekena .

utpucchayate .

atra api anekena .

pucchāt udasane pucchāt vyasane pucchāt paryasane iti .