Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.8.2
supa ātmanaḥ kyac
Aṣṭādhyāyī 3.1.8
Vṛtti Patañjali

atha kriyamāṇe api subgrahaṇe kasmāt eva atra na bhavati .

subantam hi etat vākyam .

na etat subantam .

katham .

pratyayagrahaṇe yasmāt tadādeḥ grahaṇam bhavati iti .

atha yat atra subantam tasmāt utpattiḥ kasmāt na bhavati .

samānādhikaraṇānām sarvatra avṛttiḥ ayogāt ekena .

samānādhikaraṇānām sarvatra eva vṛttiḥ na bhavati .

kva sarvatra .

samāsavidhau pratyayavidhau .

samāsavidhau tāvat .

ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ .

mahat kaṣṭam śritaḥ iti .

pratyayavidhau .

ṛddhasya upagoḥ apatyam .

mahāntam putram icchati .

iti .

kim punaḥ kāraṇam samānādhikaraṇānām sarvatra vṛttiḥ na bhavati .

ayogāt ekena .

na hi ekena padena yogaḥ bhavati .

iha tāvat ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ iti ṣaṣṭhyantena subantena sāmarthye sati samāsaḥ vidhīyate .

yat ca atra ṣaṣthyantam na tasya subantena sāmarthyam .

yasya ca sāmarthyam na tat ṣaṣṭhyantam .

vākyam tat .

ṛddhasya upagoḥ apatyam iti ca .

ṣaṣṭhīsamarthāt apatyena yoge pratyayaḥ vidhīyate .

yat ca atra ṣaṣṭḥīsamartham na tasya apatatyena yogaḥ yasya ca aptatyena yogaḥ na tat ṣaṣṭhyantam .

vākyam tat .

samānādhikaraṇānām iti ucyate .

atha vyadhikaraṇānām katham .

rājñaḥ putram icchati iti .

evam tarhi idam paṭhitavyam .

saviśeṣaṇānām sarvatra avṛttiḥ ayogāt ekena .

dvitīyānupapattiḥ tu .

dvitīyā tu na upapadyate .

mahāntam putram icchati iti .

kim kāraṇam .

na putraḥ iṣikarma .

yadi putraḥ na iṣikarma na ca avaśyam dvitīyā eva .

kim tarhi .

sarvāḥ dvitīyādayaḥ vibhaktayaḥ .

mahatā putreṇa kṛtam .

mahate putrāya dehi .

mahaḥ putrāt ānaya .

mahataḥ putrasya svam .

mahati putre nidhehi .

tasmāt na evam śakyam vaktum na putraḥ iṣikarma iti .

putra eva iṣikarma .

tatsāmānādhikaraṇyāt dvitīyādayaḥ bhaviṣyanti .

vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati .

saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti vaktavyam .

yadi saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti ucyate muṇḍayati māṇavakam iti atra vṛttiḥ na prāpnoti .

amuṇḍādīnām iti vaktavyam .

tat tarhi vaktavyam saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate amuṇḍādīnām iti .

na vaktavyam .

vṛttiḥ kasmāt na bhavati mahāntam putram icchati iti .

agamakatvāt .

iha samānārthena vākyena bhavitavyam pratyayāntena ca .

yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate mahāntam putram icchati iti na asau jātu cit pratyayāntena gamyate mahāntam putrīyati iti .

etasmāt hetoḥ brūmaḥ agamakatvāt iti .

na brūmaḥ apaśabdaḥ syāt iti .

yatra ca gamakatvam bhavati tatra vṛttiḥ .

tat yathā muṇḍayati māṇavakam iti .