Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.8.1
supa ātmanaḥ kyac
Aṣṭādhyāyī 3.1.8
Vṛtti Patañjali

kimarthaḥ cakāraḥ .

svarārthaḥ .

citaḥ antaḥ udāttaḥ bhavati iti antodāttatvam yathā syāt .

na etat asti prayojanam .

ekāc ayam .

tatra na arthaḥ svarārthena cakāreṇa anubandhena .

pratyayasvareṇa eva siddham .

viśeṣaṇārthaḥ tarhi .

kva viśeṣaṇārthena arthaḥ .

asya cvau kyaci ca iti .

kye ca iti ucyamāne api kākaḥ śyenāyate atra api prasayjeta .

na etat asti .

tadanubandhakagrahaṇe atadanubandhakasya grahaṇam na iti evam etasya na bhaviṣyati .

sāmānyagrahaṇāvighātārthaḥ tarhi .

kva ca sāmānyagrahaṇāvighātārthena arthaḥ .

naḥ kye iti .

atha ātmangrahaṇam kimartham .

ātmecchāyām yathā syāt .

parecchāyām mā bhūt iti .

rājñaḥ putram icchati iti .

kriyamāṇe api ātmagrahaṇe parecchāyām prāpnoti .

kim kāraṇam .

ātmanaḥ iti iyam kartari ṣaṣṭhī .

icchā iti akāraḥ bhāve .

saḥ yadi eva ātmanaḥ icchā atha api parasya ātmecchā eva asau bhavati .

na ātmagrahaṇena icchā abhisambadhyate .

kim tarhi .

subantam abhisambadhyate .

ātmanaḥ yat subantam iti .

yadi ātmagrahaṇam kriyate chandasi parecchāyām na prāpnoti .

ma tvā vṛkāḥ aghāyavaḥ vidan .

tasmāt na arthaḥ ātmagrahaṇena .

iha kasmāt na bhavati : rājñaḥ putram icchati iti .

asāmarthyāt .

katham asāmarthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

chandasi api tarhi na prāpnoti .

ma tvā vṛkāḥ aghāyavaḥ vidan .

asti atra viśeṣaḥ .

antareṇa api atra tṛtīyasya padasya prayogam parecchā gamyate .

katham punaḥ antareṇa api atra tṛtīyasya padasya prayogam parecchā gamyate .

te ca eva vṛkāḥ evamātmakaḥ hiṃsrāḥ .

kaḥ ca ātmanaḥ agham eṣitum arhati .

ataḥ antareṇa api atra tṛtīyasya padasya prayogam parecchā gamyate .

yathā eva tarhi chandasi aghaśabdāt parecchāyām khyac bhavati evam bhāṣāyām api prāpnoti .

agham icchati iti .

tasmāt ātmagrahaṇam kartavyam .

chandasi katham .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati chandasi aghaśabdāt parecchāyām kyac iti yat ayam aśvāghasyāt iti kyaci pratkṛte ītvabādhanārtham ākāram śāsti .

atha subgrahaṇam kimartham .

subantāt utpattiḥ yatha syāt .

prātipadikāt mā bhūt iti .

na etat asti prayojanam .

na asti atra viśeṣaḥ subantāt utpattau satyām prātipadikāt vā ayam asti viśeṣaḥ .

subantāt utpattau satyām padasañjñā siddhā bhavati .

prātipadikāt utpattau satyām padasañjñā na prāpnoti .

nanu ca prātipadikāt utpattau satyām padasañjñā siddhā .

katham .

ārabhyate naḥ kye iti .

tat ca avaśyam kartavyam subantāt utpattau satyām niyamārtham .

tat eva prātipadikāt utpattau satyām vidhyartham bhaviṣyati .

idam tarhi prayojanam .

subantāt utpattiḥ yatha syāt .

dhātoḥ mā bhūt iti .

etat api na asti prayojanam .

dhātoḥ san vidhīyate .

saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati .

anavakāśāḥ hi vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti sāvakāśaḥ ca san .

kaḥ avakāśaḥ .

parecchā .

na parecchāyām sanā bhavitavyam .

kim kāraṇam .

samānakartṛkāt iti ucyate .

yāvat ca iha ātmagrahaṇam tāvat tatra samānakartṛkagrahaṇam .

idam tarhi prayojanam .

subantāt utpattiḥ yatha syāt .

vākyāt māt bhūt iti .

mahāntam putram icchati iti .

na vā bhavati mahāputrīyati iti .

bhavati yadā etat vākyam bhavati .

mahān putraḥ mahāputraḥ .

mahāputram icchati mahāputrīyati iti .

yadā tu etat vākyam bhavati mahāntam putram icchati iti tadā na bhavitavyam tadā ca prāpnoti .

tadā mā bhūt iti .