Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.8.3
supa ātmanaḥ kyac
Aṣṭādhyāyī 3.1.8
Vṛtti Patañjali

atha asya kyajantasya kāni sādhanāni bhavanti .

bhāvaḥ kartā ca .

atha karma .

na asti karma .

nanu ca ayam iṣiḥ sakarmakaḥ yasya ayam arthe kyac vidhīyate .

abhihitam tat karma antarbhūtam dhātvarthaḥ sampannaḥ .

na ca idānīm anyat karma asti yena sakarmakaḥ syāt .

katham tarhi ayam sakarmakaḥ bhavati aputram putram iva ācarati putrīyati māṇavakam iti .

asti atra viśeṣaḥ .

dve hi atra karmaṇī upamānakarma upameyakarma ca .

upamānakarma antarbhūtam .

upameyena karmaṇā sakarmakaḥ bhavati .

tat yathā .

api kākaḥ śyenāyate iti atra dvau kartārau upamānakartā ca upameyakartā ca. upamānakartā antarbhūtaḥ .

upemeyakartrā sakrtṛkaḥ bhavati .

ayam tarhi katham sakarmakaḥ bhavati .

muṇḍayati māṇavakam iti .

atra api dve karmaṇī sāmānyakarma viśeṣakarma ca .

sāmānyakarma antarbhūtam .

viśeṣakarmaṇā sakarmakaḥ bhavati .

nanu ca vṛttyā eva atra na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

asāmarthyāt .

katham asāmarthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na atra ubhau karotiyuktau muṇḍaḥ māṇavakaḥ ca .

na hi māṇavakaḥ kriyate .

yadā ca ubhau karotiyuktau bhavataḥ na bhavati tadā vṛttiḥ .

tat yathā balīvardam karoti muṇḍam ca enam karoti iti .

kāmam tarhi anena eva hetunā kyac api kartavyaḥ māṇavakam muṇḍam icchati iti .

na ubhau iṣiyuktau iti .

na kartavyaḥ .

ubhau atra iṣiyuktau muṇḍaḥ māṇavakaḥ ca .

katham .

na hi asau mauṇḍyamātreṇa santoṣam karoti .

māṇavakastham asau mauṇḍyam icchati .

iha api tarhi na prāpnoti muṇḍayati māṇavakam iti .

atra api hi ubhau karotiyukta muṇḍaḥ māṇavakaḥ ca .

na hi asau mauṇḍyamātreṇa santoṣam karoti .

māṇavakastham asu mauṇḍyam nirvartayati .

evam tarhi muṇḍādayaḥ guaṇavacanāḥ .

guṇavacanāḥ ca sāpekṣāḥ .

vacanāt sāpekṣāṇām api vṛttiḥ bhaviṣyati .

atha vā dhātavaḥ eva muṇḍādayaḥ .

na na eva hi arthāḥ ādiśyante kriyāvacanatā ca gamyate .

atha vā na idam ubhayam yugapat bhavati vākyam ca pratyayaḥ ca .

yadā vākyam na tadā pratyayaḥ .

yadā pratyayaḥ sāmānyena tadā vṛttiḥ .

tatra avśyam viśeṣārthinā viśeṣaḥ anuprayoktavyaḥ .

muṇḍayati .

kam .

māṇavakam iti .

muṇḍaviśiṣṭena vā karotina tam āptum icchati .

atha vā uktam etat .

na atra vyāpāraḥ anugantavyaḥ iti .

gamaktvāt iha vṛttiḥ bhaviṣyati .

muṇḍayati māṇavakam iti .

atha iha kyacā bhavitavyam .

iṣṭaḥ putraḥ .

iṣyate putraḥ iti .

ke cit tāvat āhuḥ na bhavitavyam it .

kim kāraṇam .

svaśabdena uktatvāt iti .

apare āhuḥ : bhavitavyam iti .

kim kāraṇam .

dhātvarthe ayam kyac vidhīyate .

saḥ ca dhātvarthaḥ kena cit eva śabdena nirdeṣṭavyaḥ iti .

ihabhavantaḥ tu āhuḥ na bhavitavyam iti .

kim kāraṇam .

iha samānārthena vākyena bhavitavyam pratyayāntena ca .

yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate iṣṭaḥ putraḥ iṣyate putraḥ iti na asau jātu cit pratyayāntena gamyate .