Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.7.3
dhātoḥ karmaṇaḥ samāna-kartṛkād icchāyāṃ vā
Aṣṭādhyāyī 3.1.7
Vṛtti Patañjali

ime iṣavaḥ bahavaḥ paṭhyante .

tatra na jñāyate kasya ayam arthe san vidhīyate iti .

iṣeḥ chatvabhāvinaḥ .

yadi evam kartum anvicchati kartum anveṣaṇā atra api prāpnoti .

evam tarhi yasya striyām icchā iti etat rūpam nipātyate .

kasya ca etat nipātyate .

kāntikarmaṇaḥ .

atha iha grāmam gantum icchati iti kasya kim karma .

iṣeḥ ubhe karmaṇī .

yadi evam grāmam gantum icchati grāmāya gantum icchati iti gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyau na prāpnutaḥ .

evam tarhi gameḥ grāmaḥ karma iṣeḥ gamiḥ karma .

evam api iṣyate grāmaḥ gantum iti parasādhane utpadyamānena lena grāmasya abhidhānam na prāpnoti .

evam tarhi gameḥ grāmaḥ karma iṣeḥ ubhe karmaṇī .

atha sanantāt sanā bhavitavyam : cikīrṣitum icchati jihīrṣitum icchati iti .

na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ .

artham sampratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate .

tatra ekena uktatvāt tasya arthasya aparasya prayogeṇa na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

uktārthānām aprayogaḥ .

na tarhi idānīm idam bhavati : eṣitum icchati eṣiṣiṣati iti .

asti atra viśeṣaḥ .

ekasya atra iṣeḥ iṣiḥ sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ .

aparasya bāhyam sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ .

iha api tarhi ekasya iṣeḥ karotiviṣiṣṭaḥ iṣiḥ sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ .

aparasya bāhyam sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ .

yena eva khalu api hetunā etat vākyam bhavati cikīrṣitum icchati jihīrṣitum icchati iti tena eva hetunā vṛttiḥ api prāpnoti .

tasmāt sanantāt sanaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

tam ca api bruvatā iṣisanaḥ iti vaktavyam .

bhavati hi jugupsiṣate mīmāṃsiṣate iti .

śaiṣikāt matubarthīyāt śaiṣikaḥ matubarthikaḥ sarūpaḥ pratyayaḥ na iṣṭaḥ .

sanantāt na san iṣyate .