Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.7.1
dhātoḥ karmaṇaḥ samāna-kartṛkād icchāyāṃ vā
Aṣṭādhyāyī 3.1.7
Vṛtti Patañjali

dhātoḥ iti kimartham .

prakartum aicchat prācikīrṣat .

sopasargāt mā bhūt .

karmagrahaṇāt sanvidhau dhātugrahaṇānarthakyam .

karmagrahaṇāt sanvidhau dhātugrahaṇam anarthakam .

karmaṇaḥ samānakartṛkāt icchāyām vā sambhavati iti eva dhātoḥ utpattiḥ bhaviṣyati .

soparsargam vai karma .

tataḥ utpattiḥ prāpnoti .

sopasargam karma iti cet karmaviśeṣakatvāt upasargasya anupasargam karma .

sopasargam karma iti cet karmaviśeṣakaḥ upasargaḥ .

anupasargam hi karma .

avaśyam ca etat evam vijñeyam anupasargam karma iti .

sopasargasya hi karmatve dhātvadhikāre api sanaḥ avidhānam akarmatvāt .

yaḥ hi manyate sopasargam karma iti kriyamāṇe api tasya dhātugrahaṇe sanaḥ avidhiḥ syāt .

kim kāraṇam .

akarmatvāt .

idam tarhi prayojanam .

subantāt utpattiḥ mā bhūt .

subantāt ca aprasaṅgaḥ kyajādīnām apavādatvāt .

subantāt ca sanaḥ aprasaṅgaḥ .

kim kāraṇam .

kyajādīnām apavādatvāt .

subantāt kyajādayaḥ vidhīyante .

te apavādatvāt bādhakāḥ bhaviṣyanti .

anabhidhānāt vā .

atha vā anabhidhānāt subantāt utpattiḥ na bhaviṣyati .

na hi subantāt utpadyamānena sanā icchāyā abhidhānam syāt .

anabhidhānāt tataḥ utpattiḥ na bhaviṣyati .

iyam tāvat agatikā gatiḥ yat ucyate anabhidhānāt iti .

yat api ucyate subantāt ca aprasaṅgaḥ kyajādīnām apavādatvāt iti .

bhavet kasmāt cit aprasaṅgaḥ syāt ātmecchāyām .

parecchāyām tu prāpnoti : rājñaḥ putram icchati iti .

evam tarhi idam iha vyapadeśyam sat ācāryaḥ na vyapadiśati .

kim .

samānakartṛkāt iti ucyate .

na ca subantasya samānaḥ kartā asti .

evam api bhavet kasmāt cit aprasaṅgaḥ yasya kartā na asti .

iha tu prāpnoti : āsitum icchati śayitum icchati .

icchāyām arthe san vidhīyate icchārtheṣu ca tumun .

tatra tumunā uktatatvāt tasya arthasya san na bhaviṣyati .

evam api iha prāpnoti : āsanam icchati śayanam icchati iti .

iha yaḥ viśeṣaḥ upādhiḥ vā upādīyate dyotye tasmin tena bhavitavyam .

yaḥ ca iha arthaḥ gamyate āsitum icchati śayitum icchati svayam tām kriyām kartum icchati iti na asau iha gamyate āsanam icchati śayanam icchati iti .

anyasya api āsanam icchati iti eṣaḥ api arthaḥ gamyate .

avaśyam ca etat evam vijñeyam .

yaḥ hi manyate adyotye tasmin tena bhavitavyam iti kriyamāṇe api tasya dhātugrahaṇe iha prasajyeta : saṅgatam icchati devadattaḥ yajñadattena iti .

karmasamānakartṛkagrahaṇānarthakyam ca icchābhidhāne pratyayavidhānāt .

karmasamānakartṛkagrahaṇam ca anarthakam .

kim kāraṇam .

icchābhidhāne pratyayavidhānāt .

icchāyām abhidheyāyām san vidhīyate .

akarmaṇaḥ hi asamānakartṛkāt vā anabhidhānam .

icchāyām abhidheyāyām san vidhīyate .

na ca akarmaṇaḥ asamānakartṛkāt vā utpadyamānena sanā icchāyā abhidhānam syāt .

anabhidhānāt tataḥ utpattiḥ na bhaviṣyati .

aṅgaparimāṇārtham tu .

aṅgaparimāṇārtham tarhi anyatarat kartavyam karmagrahaṇam dhātugrahaṇam vā .

aṅgaparimāṇam jñāsyāmi iti .

kim punaḥ atra jyāyaḥ .

dhātugrahaṇam eva jyāyaḥ .

aṅgaparimāṇam ca eva vijñātam bhavati .

api ca dhātoḥ vihitaḥ pratyayaḥ śeṣaḥ ārdhadhātukasañjñaḥ bhavati iti sanaḥ ārdhadhātukasañjñā siddhā bhavati .

yat ca api etat uktam karmagrahaṇāt sanvidhau dhātugrahaṇānarthakyam sopasargam karma iti cet karmaviśeṣakatvāt upasargasya anupasargam karma sopasargasya hi karmatve dhātvadhikāre api sanaḥ avidhānam akarmatvāt iti svapakṣaḥ anena varṇitaḥ .

yuktam iha draṣṭavyam kim nyāyyam karma iti .

etat ca atra yuktam yat sopasargam karma syāt .

nanu ca uktam sopasargasya hi karmatve dhātvadhikāre api sanaḥ avidhānam akarmatvāt iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

karmaṇaḥ iti na eṣā dhātusamānādhikaraṇā pañcamī .

karmaṇaḥ dhātoḥ iti .

kim tarhi .

avayavayogā eṣā ṣaṣṭhī .

karmaṇaḥ yaḥ dhātuḥ avayavaḥ .

yadi avayavayogā eṣā ṣaṣṭhīkevalāt utpattiḥ na prāpnoti .

cikīrṣati jihīrṣati iti .

eṣaḥ api vyapadeśivadbhāvena karmaṇaḥ dhātuḥ avayaḥ bhavati .

kāmam tarhi anena eva hetunā kyac api kartavyaḥ .

mahāntam putram icchati .

karmaṇaḥ yat subantam avayayaḥ iti .

na kartavyaḥ .

asāmarthyāt na bhaviṣyati .

katham asāmarthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

vāvacanānarthakyam ca tatra nityatvāt sanaḥ .

vāvacanam ca anarthakam .

kim kāraṇam .

tatra nityatvāt sanaḥ .

iha hi dvau pakṣau vṛttipakṣaḥ avṛttipakṣaḥ ca .

svabhāvataḥ ca etat bhavati vākyam ca pratyayaḥ ca .

tatra svābhāvike vṛttiviṣaye nitye pratyaye prāpte vāvacanena kim anyat śakyam abhisambandhum anyat ataḥ sañjñāyāḥ .

na ca sañjñāyāḥ bhāvābhāvau iṣyete .

tasmāt na arthaḥ vāvacanena .