dhātoḥ iti kimartham .
prakartum aicchat prācikīrṣat .
sopasargāt mā bhūt .
karmagrahaṇāt sanvidhau dhātugrahaṇānarthakyam .
karmagrahaṇāt sanvidhau dhātugrahaṇam anarthakam .
karmaṇaḥ samānakartṛkāt icchāyām vā sambhavati iti eva dhātoḥ utpattiḥ bhaviṣyati .
soparsargam vai karma .
tataḥ utpattiḥ prāpnoti .
sopasargam karma iti cet karmaviśeṣakatvāt upasargasya anupasargam karma .
sopasargam karma iti cet karmaviśeṣakaḥ upasargaḥ .
anupasargam hi karma .
avaśyam ca etat evam vijñeyam anupasargam karma iti .
sopasargasya hi karmatve dhātvadhikāre api sanaḥ avidhānam akarmatvāt .
yaḥ hi manyate sopasargam karma iti kriyamāṇe api tasya dhātugrahaṇe sanaḥ avidhiḥ syāt .
kim kāraṇam .
akarmatvāt .
idam tarhi prayojanam .
subantāt utpattiḥ mā bhūt .
subantāt ca aprasaṅgaḥ kyajādīnām apavādatvāt .
subantāt ca sanaḥ aprasaṅgaḥ .
kim kāraṇam .
kyajādīnām apavādatvāt .
subantāt kyajādayaḥ vidhīyante .
te apavādatvāt bādhakāḥ bhaviṣyanti .
anabhidhānāt vā .
atha vā anabhidhānāt subantāt utpattiḥ na bhaviṣyati .
na hi subantāt utpadyamānena sanā icchāyā abhidhānam syāt .
anabhidhānāt tataḥ utpattiḥ na bhaviṣyati .
iyam tāvat agatikā gatiḥ yat ucyate anabhidhānāt iti .
yat api ucyate subantāt ca aprasaṅgaḥ kyajādīnām apavādatvāt iti .
bhavet kasmāt cit aprasaṅgaḥ syāt ātmecchāyām .
parecchāyām tu prāpnoti : rājñaḥ putram icchati iti .
evam tarhi idam iha vyapadeśyam sat ācāryaḥ na vyapadiśati .
kim .
samānakartṛkāt iti ucyate .
na ca subantasya samānaḥ kartā asti .
evam api bhavet kasmāt cit aprasaṅgaḥ yasya kartā na asti .
iha tu prāpnoti : āsitum icchati śayitum icchati .
icchāyām arthe san vidhīyate icchārtheṣu ca tumun .
tatra tumunā uktatatvāt tasya arthasya san na bhaviṣyati .
evam api iha prāpnoti : āsanam icchati śayanam icchati iti .
iha yaḥ viśeṣaḥ upādhiḥ vā upādīyate dyotye tasmin tena bhavitavyam .
yaḥ ca iha arthaḥ gamyate āsitum icchati śayitum icchati svayam tām kriyām kartum icchati iti na asau iha gamyate āsanam icchati śayanam icchati iti .
anyasya api āsanam icchati iti eṣaḥ api arthaḥ gamyate .
avaśyam ca etat evam vijñeyam .
yaḥ hi manyate adyotye tasmin tena bhavitavyam iti kriyamāṇe api tasya dhātugrahaṇe iha prasajyeta : saṅgatam icchati devadattaḥ yajñadattena iti .
karmasamānakartṛkagrahaṇānarthakyam ca icchābhidhāne pratyayavidhānāt .
karmasamānakartṛkagrahaṇam ca anarthakam .
kim kāraṇam .
icchābhidhāne pratyayavidhānāt .
icchāyām abhidheyāyām san vidhīyate .
akarmaṇaḥ hi asamānakartṛkāt vā anabhidhānam .
icchāyām abhidheyāyām san vidhīyate .
na ca akarmaṇaḥ asamānakartṛkāt vā utpadyamānena sanā icchāyā abhidhānam syāt .
anabhidhānāt tataḥ utpattiḥ na bhaviṣyati .
aṅgaparimāṇārtham tu .
aṅgaparimāṇārtham tarhi anyatarat kartavyam karmagrahaṇam dhātugrahaṇam vā .
aṅgaparimāṇam jñāsyāmi iti .
kim punaḥ atra jyāyaḥ .
dhātugrahaṇam eva jyāyaḥ .
aṅgaparimāṇam ca eva vijñātam bhavati .
api ca dhātoḥ vihitaḥ pratyayaḥ śeṣaḥ ārdhadhātukasañjñaḥ bhavati iti sanaḥ ārdhadhātukasañjñā siddhā bhavati .
yat ca api etat uktam karmagrahaṇāt sanvidhau dhātugrahaṇānarthakyam sopasargam karma iti cet karmaviśeṣakatvāt upasargasya anupasargam karma sopasargasya hi karmatve dhātvadhikāre api sanaḥ avidhānam akarmatvāt iti svapakṣaḥ anena varṇitaḥ .
yuktam iha draṣṭavyam kim nyāyyam karma iti .
etat ca atra yuktam yat sopasargam karma syāt .
nanu ca uktam sopasargasya hi karmatve dhātvadhikāre api sanaḥ avidhānam akarmatvāt iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
karmaṇaḥ iti na eṣā dhātusamānādhikaraṇā pañcamī .
karmaṇaḥ dhātoḥ iti .
kim tarhi .
avayavayogā eṣā ṣaṣṭhī .
karmaṇaḥ yaḥ dhātuḥ avayavaḥ .
yadi avayavayogā eṣā ṣaṣṭhīkevalāt utpattiḥ na prāpnoti .
cikīrṣati jihīrṣati iti .
eṣaḥ api vyapadeśivadbhāvena karmaṇaḥ dhātuḥ avayaḥ bhavati .
kāmam tarhi anena eva hetunā kyac api kartavyaḥ .
mahāntam putram icchati .
karmaṇaḥ yat subantam avayayaḥ iti .
na kartavyaḥ .
asāmarthyāt na bhaviṣyati .
katham asāmarthyam .
sāpekṣam asamartham bhavati iti .
vāvacanānarthakyam ca tatra nityatvāt sanaḥ .
vāvacanam ca anarthakam .
kim kāraṇam .
tatra nityatvāt sanaḥ .
iha hi dvau pakṣau vṛttipakṣaḥ avṛttipakṣaḥ ca .
svabhāvataḥ ca etat bhavati vākyam ca pratyayaḥ ca .
tatra svābhāvike vṛttiviṣaye nitye pratyaye prāpte vāvacanena kim anyat śakyam abhisambandhum anyat ataḥ sañjñāyāḥ .
na ca sañjñāyāḥ bhāvābhāvau iṣyete .
tasmāt na arthaḥ vāvacanena .