atha kimartham pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate anudāttatvam ca na yatra eva anyaḥ svaraḥ tatra eva ayam ucyeta .
ñniti ādiḥ nityam pratyayasya ca .
adupadeśāt lasārvadhātukam anudāttam suppitau ca iti .
tatra ayam api arthaḥ dviḥ ādyudāttagrahaṇam dviḥ ca anudāttagrahaṇam na kartavyam bhavati .
prakṛtam anuvartate .
ataḥ uttaram paṭhati :
ādyudāttatvasya pratyayasañjñāsanniyoge prayojanam yasya sañjñākaraṇam tasya ādyudāttārtham .
ādyudāttatvasya pratyayasañjñāsanniyogakaraṇe etat prayojanam yasya sañjñākaraṇam tasya ādyudāttatvam yathā syāt .
asanniyoge hi yasmāt saḥ tadādeḥ ādyudāttatvam tadantasya ca anudāttatvam .
akriyamāṇe hi pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti tadādeḥ ādyudāttatvam prasajyeta tadantasya ca anudāttatvam .
atha kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve anudāttatve ca kasmāt eva tadādeḥ ādyudāttatvam na bhavati tadantasya ca anudāttatvam .
utpannaḥ pratyayaḥ pratyayāśrayāṇām kāryāṇām nimittam bhavati na utpadyamānaḥ .
tat yathā ghaṭaḥ kṛtaḥ ghaṭāśrayāṇām kāryāṇām nimittam bhavati na kriyamāṇaḥ .
na vā prakṛteḥ ādyudāttavacanam jñāpakam tadādeḥ agrahaṇasya .
na vā eṣaḥ doṣaḥ .
kim kāraṇam .
yat ayam ñniti ādiḥ nityam iti prakṛteḥ ādyudāttatvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na tadādeḥ ādyudāttatvam bhavati iti .
tadantasya tarhi anudāttatvam prāpnoti .
prakṛtisvarasya ca vidhānasāmarthyāt pratyayasvarābhāvaḥ .
yat ayam dhātoḥ antaḥ prātipadikasya antaḥ iti prakṛteḥ antodāttatvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na tadantasya anudāttatvam bhavati iti .
katham kṛtvā jñāpakam .
yatra hi anudāttaḥpratyayaḥ prakṛtisvaraḥ tat prayojayati .
āgamānudāttārtham vā .
āgamānudāttārtham tarhi pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate .
pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte āgamāḥ anudāttāḥ yathā syuḥ iti .
na vā āgamasya anudāttavacanāt .
na vā etat api prayojanam asti .
kim kāraṇam .
āgamasya anudāttavacanāt .
āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti vakṣyāmi .
ke punaḥ āgamāḥ anudāttatvam prayojayanti .
iṭ .
lavitā .
iṭ tāvat na prayojayati .
idam iha sampradhāryam .
iṭ kriyatām ādyudāttatvam iti .
kim atra kartavyam .
paratvāt iḍāgamaḥ .
nityam ādyudāttatvam .
kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti .
iṭ api nityaḥ .
kṛte api ādyudāttatve prāpnoti akṛte api prāpnoti .
anityaḥ iṭ .
anyathāsvarasya kṛte ādyudāttatve prapnoti anyathāsvarasya akṛte .
svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .
ādyudāttatvam api anityam .
anyasya kṛte iṭi prāpnoti anyasya akṛte .
śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .
ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt iḍāgamaḥ .
antaraṅgam tarhi ādyudāttatvam .
kā antaraṅgatā .
utpattisanniyogena ādyudāttatvam ucyate .
utpanne pratyaye prakṛtipratyayau āśritya aṅgasya iḍāgamaḥ .
ādyudāttatvam api na antaraṅgam yāvatā pratyaye āśrīyamāṇe prakṛtiḥ api āśritā bhavati .
antaraṅgam eva ādyudāttatvam .
katham .
idānīm eva hi uktam na pratyayasvaravidhau tadādividhiḥ bhavati iti .
sīyuṭ tarhi prayojayati .
avacane hi sīyuḍādeḥ ādyudāttatvam .
akriyamāṇe hi āgamānudāttatve kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve sīyuḍādeḥ liṅaḥ ādyudāttatvam prasajyeta .
laviṣīya paviṣīya .
tat tarhi vaktavyam āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti .
na vaktavyam .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti yat ayam yāsuṭ parasamaipadeṣu udāttaḥ ṅit ca iti āha .
na etat asti jñāpakam vakṣyati etat .
yāsuṭaḥ ṅidvacanam pidartham udāttavacanam ca iti .
śakyam anena vaktum : yāsuṭ parasmaipadeṣu bhavati apit ca liṅ bhavati iti .
saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñapayati ācāryaḥ āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti .
śakyam idam labdhum .
yadi eva vacanāt atha api jñāpakāt āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti .
āgamaiḥ tu vyavahitatvāt ādyudāttatvam na prāpnoti .
āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti vakṣyāmi .
yadi āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti ucyate lavitā avādeśaḥ na prāpnoti .
svaravidhau iti vakṣyāmi .
evam api lavitā udāttāt anudāttasya svaritaḥ iti svaritaḥ na prāpnoti .
ṣāṣṭhike svare iti vakṣyāmi .
evam api śikṣitaḥ niṣṭhā ca dvyac anāt it eṣaḥ svaraḥ prāpnoti .
pratyayasvaravidhau iti vakṣyāmi .
tat tarhi vaktavyam avidyamānavat bhavanti iti .
na vaktavyam .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti yat ayam yāsuṭ parasamaipadeṣu udāttaḥ ṅit ca iti āha .
na etat asti jñāpakam .
vakṣyati etat .
yāsuṭaḥ ṅidvacanam pidartham udāttavacanam ca iti .
śakyam anena vaktum .
yāsuṭ parasmaipadeṣu bhavati apit ca liṅ bhavati iti .
saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñapayati ācāryaḥ āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti .
ādyudāttasya vā lopārtham .
ādyudāttasya tarhi lopārtham pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate .
pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte udāttanivṛttisvaraḥ siddhaḥ bhavati : sraughnī māthurī .
atra hi paratvāt lopaḥ pratyaysvaram bādheta .
na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt .
na vā etat prayojayati .
kim kāraṇam .
bahiraṅgalakṣaṇatvāt .
bahiraṅgalakṣaṇaḥ lopaḥ antaraṅgalakṣaṇaḥ svaraḥ .
asiddham bahiraṅgam antaraṅge .
avaśyam ca eṣā paribhāṣā āśrayitavyā .
avacane hi ñinnitkitsu atiprasaṅgaḥ .
anāśrīyamāṇāyām asyām paribhāṣāyām kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatveñinnitkitsu atiprasaṅgaḥ syāt .
autsī kaṃsikī ātreyī iti .
atra hi paratvāt lopaḥ ñinnitkitsvarān bādheta .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ñinnitkitsvarāḥ pratyaysvarāpavādāḥ .
na ca apavādaviṣaye utsargaḥ bhiniviśate .
pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargaḥ .
prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate .
na tāvat atra kadā cit pratyayādyudāttatvam bhavati .
apavādān ñinnitkitsvarān pratīkṣate .
kaṃsikyām bhūyān apahāraḥ .
anyasya atra udāttatvam anyasya lopaḥ .
ādeḥ udāttatvam antyasya lopaḥ .
idam tarhi ātreyī iti .
atra hi paratvāt lopaḥ kitsvaram bādheta .
tasmāt eṣā paribhāṣā āśrayitavyā .
etasyām ca satyām śakyam pratyayasanniyogena ādyudāttatvam avaktum .