Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.3.2
ādy-udāttaś ca
Aṣṭādhyāyī 3.1.3
Vṛtti Patañjali

atha kimartham pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate anudāttatvam ca na yatra eva anyaḥ svaraḥ tatra eva ayam ucyeta .

ñniti ādiḥ nityam pratyayasya ca .

adupadeśāt lasārvadhātukam anudāttam suppitau ca iti .

tatra ayam api arthaḥ dviḥ ādyudāttagrahaṇam dviḥ ca anudāttagrahaṇam na kartavyam bhavati .

prakṛtam anuvartate .

ataḥ uttaram paṭhati :

ādyudāttatvasya pratyayasañjñāsanniyoge prayojanam yasya sañjñākaraṇam tasya ādyudāttārtham .

ādyudāttatvasya pratyayasañjñāsanniyogakaraṇe etat prayojanam yasya sañjñākaraṇam tasya ādyudāttatvam yathā syāt .

asanniyoge hi yasmāt saḥ tadādeḥ ādyudāttatvam tadantasya ca anudāttatvam .

akriyamāṇe hi pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti tadādeḥ ādyudāttatvam prasajyeta tadantasya ca anudāttatvam .

atha kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve anudāttatve ca kasmāt eva tadādeḥ ādyudāttatvam na bhavati tadantasya ca anudāttatvam .

utpannaḥ pratyayaḥ pratyayāśrayāṇām kāryāṇām nimittam bhavati na utpadyamānaḥ .

tat yathā ghaṭaḥ kṛtaḥ ghaṭāśrayāṇām kāryāṇām nimittam bhavati na kriyamāṇaḥ .

na vā prakṛteḥ ādyudāttavacanam jñāpakam tadādeḥ agrahaṇasya .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

yat ayam ñniti ādiḥ nityam iti prakṛteḥ ādyudāttatvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na tadādeḥ ādyudāttatvam bhavati iti .

tadantasya tarhi anudāttatvam prāpnoti .

prakṛtisvarasya ca vidhānasāmarthyāt pratyayasvarābhāvaḥ .

yat ayam dhātoḥ antaḥ prātipadikasya antaḥ iti prakṛteḥ antodāttatvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na tadantasya anudāttatvam bhavati iti .

katham kṛtvā jñāpakam .

yatra hi anudāttaḥpratyayaḥ prakṛtisvaraḥ tat prayojayati .

āgamānudāttārtham vā .

āgamānudāttārtham tarhi pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate .

pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte āgamāḥ anudāttāḥ yathā syuḥ iti .

na vā āgamasya anudāttavacanāt .

na vā etat api prayojanam asti .

kim kāraṇam .

āgamasya anudāttavacanāt .

āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti vakṣyāmi .

ke punaḥ āgamāḥ anudāttatvam prayojayanti .

iṭ .

lavitā .

iṭ tāvat na prayojayati .

idam iha sampradhāryam .

iṭ kriyatām ādyudāttatvam iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt iḍāgamaḥ .

nityam ādyudāttatvam .

kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti .

iṭ api nityaḥ .

kṛte api ādyudāttatve prāpnoti akṛte api prāpnoti .

anityaḥ iṭ .

anyathāsvarasya kṛte ādyudāttatve prapnoti anyathāsvarasya akṛte .

svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .

ādyudāttatvam api anityam .

anyasya kṛte iṭi prāpnoti anyasya akṛte .

śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .

ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt iḍāgamaḥ .

antaraṅgam tarhi ādyudāttatvam .

kā antaraṅgatā .

utpattisanniyogena ādyudāttatvam ucyate .

utpanne pratyaye prakṛtipratyayau āśritya aṅgasya iḍāgamaḥ .

ādyudāttatvam api na antaraṅgam yāvatā pratyaye āśrīyamāṇe prakṛtiḥ api āśritā bhavati .

antaraṅgam eva ādyudāttatvam .

katham .

idānīm eva hi uktam na pratyayasvaravidhau tadādividhiḥ bhavati iti .

sīyuṭ tarhi prayojayati .

avacane hi sīyuḍādeḥ ādyudāttatvam .

akriyamāṇe hi āgamānudāttatve kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve sīyuḍādeḥ liṅaḥ ādyudāttatvam prasajyeta .

laviṣīya paviṣīya .

tat tarhi vaktavyam āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti .

na vaktavyam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti yat ayam yāsuṭ parasamaipadeṣu udāttaḥ ṅit ca iti āha .

na etat asti jñāpakam vakṣyati etat .

yāsuṭaḥ ṅidvacanam pidartham udāttavacanam ca iti .

śakyam anena vaktum : yāsuṭ parasmaipadeṣu bhavati apit ca liṅ bhavati iti .

saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñapayati ācāryaḥ āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti .

śakyam idam labdhum .

yadi eva vacanāt atha api jñāpakāt āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti .

āgamaiḥ tu vyavahitatvāt ādyudāttatvam na prāpnoti .

āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti vakṣyāmi .

yadi āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti ucyate lavitā avādeśaḥ na prāpnoti .

svaravidhau iti vakṣyāmi .

evam api lavitā udāttāt anudāttasya svaritaḥ iti svaritaḥ na prāpnoti .

ṣāṣṭhike svare iti vakṣyāmi .

evam api śikṣitaḥ niṣṭhā ca dvyac anāt it eṣaḥ svaraḥ prāpnoti .

pratyayasvaravidhau iti vakṣyāmi .

tat tarhi vaktavyam avidyamānavat bhavanti iti .

na vaktavyam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti yat ayam yāsuṭ parasamaipadeṣu udāttaḥ ṅit ca iti āha .

na etat asti jñāpakam .

vakṣyati etat .

yāsuṭaḥ ṅidvacanam pidartham udāttavacanam ca iti .

śakyam anena vaktum .

yāsuṭ parasmaipadeṣu bhavati apit ca liṅ bhavati iti .

saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñapayati ācāryaḥ āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti .

ādyudāttasya vā lopārtham .

ādyudāttasya tarhi lopārtham pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate .

pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte udāttanivṛttisvaraḥ siddhaḥ bhavati : sraughnī māthurī .

atra hi paratvāt lopaḥ pratyaysvaram bādheta .

na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt .

na vā etat prayojayati .

kim kāraṇam .

bahiraṅgalakṣaṇatvāt .

bahiraṅgalakṣaṇaḥ lopaḥ antaraṅgalakṣaṇaḥ svaraḥ .

asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

avaśyam ca eṣā paribhāṣā āśrayitavyā .

avacane hi ñinnitkitsu atiprasaṅgaḥ .

anāśrīyamāṇāyām asyām paribhāṣāyām kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatveñinnitkitsu atiprasaṅgaḥ syāt .

autsī kaṃsikī ātreyī iti .

atra hi paratvāt lopaḥ ñinnitkitsvarān bādheta .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ñinnitkitsvarāḥ pratyaysvarāpavādāḥ .

na ca apavādaviṣaye utsargaḥ bhiniviśate .

pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargaḥ .

prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate .

na tāvat atra kadā cit pratyayādyudāttatvam bhavati .

apavādān ñinnitkitsvarān pratīkṣate .

kaṃsikyām bhūyān apahāraḥ .

anyasya atra udāttatvam anyasya lopaḥ .

ādeḥ udāttatvam antyasya lopaḥ .

idam tarhi ātreyī iti .

atra hi paratvāt lopaḥ kitsvaram bādheta .

tasmāt eṣā paribhāṣā āśrayitavyā .

etasyām ca satyām śakyam pratyayasanniyogena ādyudāttatvam avaktum .