Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.1
pratyayaḥ
Aṣṭādhyāyī 3.1.1
Vṛtti Patañjali

adhikāreṇa iyam pratyayasañjñā kriyate .

sā prakṛtyupapadopādhīnām api prāpnoti .

tasyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

prakṛti .

guptijkibhyaḥ san .

upapada .

stambakarṇayoḥ ramajapoḥ .

upādhi .

harateḥ dṛtināthayoḥ paśau .

eteṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

kim ca syāt yadi eteṣām api pratyayasañjñā syāt .

paratvam ādyudāttatvam aṅgasañjñā iti ete vidhayaḥ prasajyeran .

ataḥ uttaram paṭhati .

pratyayādhikāre prakṛtyupapadopādhīnām apratiṣedhaḥ .

adhikāreṇa api pratyayasañjñāyām satyām prakṛtyupapadopādhīnām apratiṣedhaḥ .

anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ .

pratyayasañjñā kasmāt na bhavati .

nimittasya nimittikāryārthatvāt anyatra api .

nimittāni hi nimittikāryārthāni bhavanti .

kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī .

prakṛtyupapaopādhayaḥ nimittam pratyayaḥ nimittī .

anyatra api ca eṣaḥ nyāyaḥ dṛṣṭaḥ .

kva anyatra .

loke .

tat yathā .

bahuṣu āsīneṣu kaḥ cit kam cit pṛcchati .

katamaḥ devadattaḥ .

kataraḥ yajñadattaḥ iti .

saḥ tasmai ācaṣṭe .

yaḥ aśve yaḥ pīṭhe iti ukte nimittasya nimittikāryārthatvāt adhyavasyati ayam devadattaḥ ayam yajñdatta iti .

na idānīm aśvasya pīṭhasya vā devadattaḥ iti sañjñā bhavati .

kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī .

nirjñātaḥ arthaḥ nimittam anirjñātārthaḥ nimittī .

iha ca pratyayaḥ anirjñātaḥ prakṛtyupapadopādhayaḥ nirjñātāḥ .

kva .

dhātūpadeśe prātipadikopadeśe ca .

te nirjñātāḥ nimittatvena upādīyante .

pradhāne kāryasampratyayāt vā siddham .

atha vā pradhāne kāryasampratyayaḥ bhaviṣyati .

kim ca pradhānam .

pratyayaḥ .

tat yathā .

bahuṣu yātsu kaḥ cit kam cit pṛcchati .

kaḥ yāti iti .

saḥ āha rājā iti .

rājā iti ukte pradhāne kāryasampratyayāt yaḥ pṛcchati yaḥ ca ācaṣṭe ubhayoḥ sampratyayaḥ bhavati .

kiṅkṛtam punaḥ prādhānyam .

arthakṛtam .

yathā punaḥ loke arthakṛtam prādhānyam śabdasya idānīm kiṅkṛtam prādhānyam .

śabdasya apūrvopadeśaḥ prādhānyam .

yasya apūrvopadeśaḥ saḥ pradhānam .

prakṛtyupapadopādhayaḥ ca upadiṣṭāḥ .

kva .

dhātūpadeśe prātipadikopadeśe ca .

yadi eva nimittasya nimittikāryārthatvāt atha api pradhāne kāryasampratyayāt prakṛtyupapadopādhīnām na bhavati vikārāgamānām tu prāpnoti .

hanaḥ ta ca .

trapujatunoḥ ṣuk iti .

eteṣām hi apūrvopadeśāt prādhānyam .

nimittinaḥ ca ete .

vikārāgameṣu ca paravijñānāt .

vikārāgameṣu ca paravijñānāt pratyayasañjñā na bhaviṣyati .

pratyayaḥ paraḥ bahvati iti ucyate .

na ca vikārāgamāḥ pare sambhavanti .

kim punaḥ kāraṇam samāne apūrvopadeśe pratyayaḥ paraḥ vikārāgamāḥ na pare .

ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ca tadyuktatvāt .

ṣaṣṭhīnirdiṣtam vikārāgamayuktam pañcamīnirdṣṭāt ca pratyayaḥ vidhīyate .

pratyayavidhānānupapattiḥ tu .

pratyayavidhiḥ tu na upapapdyate .

kva .

yatra vikārāgamāḥ vidhīyante .

hanaḥ ta ca .

tarpujatunoḥ ṣuk .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

vikārāgamayuktatvāt apañcamīnirdiṣṭatvāt ca .

tasmāt tatra pañcamīnirdeśāt siddham .

tasmāt tatra pañcamīnirdeśaḥ kartavyaḥ .

na kartavyaḥ .

iha tāvat hanaḥ te iti .

dhātoḥ iti vartate. iha trapujatunoḥ ṣuk iti .

prātipadikāt iti vartate .

yadi evam hanaḥ ta ca dhātoḥ kyap bhavati iti dhātumātrāt kyap prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dhātumātrāt kyap bhavati iti yat ayam etistuśasvṛdṛjuṣaḥ kyap iti parigaṇanam karoti .

atha vā hantim eva atra dhātugrahaṇena abhisambhantsyāmaḥ .

hanaḥ taḥ bhavati .

dhātoḥ kyap bhavati .

kasmāt .

hanteḥ iti .

arthāśrayatvāt vā .

atha vā arthāśrayaḥ pratyayavidhiḥ .

yaḥ tam artham sampratyāyayati saḥ pratyayaḥ .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamānam gaṃsyate .

pratyayaḥ iti mahatī sañjñā kriyate .

sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .

kutaḥ etat .

laghvartham hi sañjñākaraṇam .

tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta .

pratyāyayiti iti pratyayaḥ .

yadi pratyāyayiti iti pratyayaḥ avikādīnām pratyayasañjñā na prāpnoti .

na hi te kim cit pratyāyayanti .

evam tarhi pratyāyyate pratyayaḥ iti .

evam api sanādīnām na prāpnoti .

evam tari ubhayasādhanaḥ ayam kartṛsādhanaḥ karmasādhanaḥ ca .

evam api kutaḥ etat samāne apūrvopadeśe trāpuṣam jātuṣam iti atra akāraḥ tam artham sampratyāyayati na punaḥ ṣakāraḥ iti .

anyatra api akāreṇa tasya arthasya vacanāt manyāmahe akāraḥ tam artham sampratyāyayatina ṣakāraḥ iti .

kva anyatra .

bilvādibhyaḥ aṇ .

bailvaḥ .