adhikāreṇa iyam pratyayasañjñā kriyate .
sā prakṛtyupapadopādhīnām api prāpnoti .
tasyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
prakṛti .
guptijkibhyaḥ san .
upapada .
stambakarṇayoḥ ramajapoḥ .
upādhi .
harateḥ dṛtināthayoḥ paśau .
eteṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
kim ca syāt yadi eteṣām api pratyayasañjñā syāt .
paratvam ādyudāttatvam aṅgasañjñā iti ete vidhayaḥ prasajyeran .
ataḥ uttaram paṭhati .
pratyayādhikāre prakṛtyupapadopādhīnām apratiṣedhaḥ .
adhikāreṇa api pratyayasañjñāyām satyām prakṛtyupapadopādhīnām apratiṣedhaḥ .
anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ .
pratyayasañjñā kasmāt na bhavati .
nimittasya nimittikāryārthatvāt anyatra api .
nimittāni hi nimittikāryārthāni bhavanti .
kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī .
prakṛtyupapaopādhayaḥ nimittam pratyayaḥ nimittī .
anyatra api ca eṣaḥ nyāyaḥ dṛṣṭaḥ .
kva anyatra .
loke .
tat yathā .
bahuṣu āsīneṣu kaḥ cit kam cit pṛcchati .
katamaḥ devadattaḥ .
kataraḥ yajñadattaḥ iti .
saḥ tasmai ācaṣṭe .
yaḥ aśve yaḥ pīṭhe iti ukte nimittasya nimittikāryārthatvāt adhyavasyati ayam devadattaḥ ayam yajñdatta iti .
na idānīm aśvasya pīṭhasya vā devadattaḥ iti sañjñā bhavati .
kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī .
nirjñātaḥ arthaḥ nimittam anirjñātārthaḥ nimittī .
iha ca pratyayaḥ anirjñātaḥ prakṛtyupapadopādhayaḥ nirjñātāḥ .
kva .
dhātūpadeśe prātipadikopadeśe ca .
te nirjñātāḥ nimittatvena upādīyante .
pradhāne kāryasampratyayāt vā siddham .
atha vā pradhāne kāryasampratyayaḥ bhaviṣyati .
kim ca pradhānam .
pratyayaḥ .
tat yathā .
bahuṣu yātsu kaḥ cit kam cit pṛcchati .
kaḥ yāti iti .
saḥ āha rājā iti .
rājā iti ukte pradhāne kāryasampratyayāt yaḥ pṛcchati yaḥ ca ācaṣṭe ubhayoḥ sampratyayaḥ bhavati .
kiṅkṛtam punaḥ prādhānyam .
arthakṛtam .
yathā punaḥ loke arthakṛtam prādhānyam śabdasya idānīm kiṅkṛtam prādhānyam .
śabdasya apūrvopadeśaḥ prādhānyam .
yasya apūrvopadeśaḥ saḥ pradhānam .
prakṛtyupapadopādhayaḥ ca upadiṣṭāḥ .
kva .
dhātūpadeśe prātipadikopadeśe ca .
yadi eva nimittasya nimittikāryārthatvāt atha api pradhāne kāryasampratyayāt prakṛtyupapadopādhīnām na bhavati vikārāgamānām tu prāpnoti .
hanaḥ ta ca .
trapujatunoḥ ṣuk iti .
eteṣām hi apūrvopadeśāt prādhānyam .
nimittinaḥ ca ete .
vikārāgameṣu ca paravijñānāt .
vikārāgameṣu ca paravijñānāt pratyayasañjñā na bhaviṣyati .
pratyayaḥ paraḥ bahvati iti ucyate .
na ca vikārāgamāḥ pare sambhavanti .
kim punaḥ kāraṇam samāne apūrvopadeśe pratyayaḥ paraḥ vikārāgamāḥ na pare .
ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ca tadyuktatvāt .
ṣaṣṭhīnirdiṣtam vikārāgamayuktam pañcamīnirdṣṭāt ca pratyayaḥ vidhīyate .
pratyayavidhānānupapattiḥ tu .
pratyayavidhiḥ tu na upapapdyate .
kva .
yatra vikārāgamāḥ vidhīyante .
hanaḥ ta ca .
tarpujatunoḥ ṣuk .
kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .
vikārāgamayuktatvāt apañcamīnirdiṣṭatvāt ca .
tasmāt tatra pañcamīnirdeśāt siddham .
tasmāt tatra pañcamīnirdeśaḥ kartavyaḥ .
na kartavyaḥ .
iha tāvat hanaḥ te iti .
dhātoḥ iti vartate. iha trapujatunoḥ ṣuk iti .
prātipadikāt iti vartate .
yadi evam hanaḥ ta ca dhātoḥ kyap bhavati iti dhātumātrāt kyap prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dhātumātrāt kyap bhavati iti yat ayam etistuśasvṛdṛjuṣaḥ kyap iti parigaṇanam karoti .
atha vā hantim eva atra dhātugrahaṇena abhisambhantsyāmaḥ .
hanaḥ taḥ bhavati .
dhātoḥ kyap bhavati .
kasmāt .
hanteḥ iti .
arthāśrayatvāt vā .
atha vā arthāśrayaḥ pratyayavidhiḥ .
yaḥ tam artham sampratyāyayati saḥ pratyayaḥ .
kim vaktavyam etat .
na hi .
katham anucyamānam gaṃsyate .
pratyayaḥ iti mahatī sañjñā kriyate .
sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .
kutaḥ etat .
laghvartham hi sañjñākaraṇam .
tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta .
pratyāyayiti iti pratyayaḥ .
yadi pratyāyayiti iti pratyayaḥ avikādīnām pratyayasañjñā na prāpnoti .
na hi te kim cit pratyāyayanti .
evam tarhi pratyāyyate pratyayaḥ iti .
evam api sanādīnām na prāpnoti .
evam tari ubhayasādhanaḥ ayam kartṛsādhanaḥ karmasādhanaḥ ca .
evam api kutaḥ etat samāne apūrvopadeśe trāpuṣam jātuṣam iti atra akāraḥ tam artham sampratyāyayati na punaḥ ṣakāraḥ iti .
anyatra api akāreṇa tasya arthasya vacanāt manyāmahe akāraḥ tam artham sampratyāyayatina ṣakāraḥ iti .
kva anyatra .
bilvādibhyaḥ aṇ .
bailvaḥ .