Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.4.85.2
luṭaḥ prathamasya ḍāraurasaḥ
Aṣṭādhyāyī 2.4.85
Vṛtti Patañjali

ḍāvikārasya śitkaraṇam sarvādeśārtham .

ḍāvikāraḥ śit kartavyaḥ .

kim prayojanam .

sarvādeśārtham .

śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt .

akriyamāṇe hi śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antasya prasajyeta .

nighātaprasaṅgaḥ tu .

nighātaḥ tu prapnoti .

śvaḥ kartā .

tāseḥ param lasārvadhātukam anudāttam bhavati iti eṣaḥ svaraḥ prāpnoti .

yat tāvat ucyate ḍāvikārasya śitkaraṇam sarvādeśārtham iti .

siddham alaḥ antyavikārāt .

siddham etat .

katham .alaḥ antyavikārāt .

astu ayam alaḥ antyasya .

kā rūpasiddhiḥ : kartā .

ḍiti ṭeḥ lopāt lopaḥ .

ḍiti ṭeḥ lopena lopaḥ bhaviṣyati .

abhatvāt na prāpnoti .

ḍitkaraṇasāmarthyāt bhaviṣyati .

anittvāt vā .

atha vā anittvāt etat siddham .

kim idam anittvāt iti .

antyasya ayam sthāne bhavan na pratyayaḥ syāt .

asatyām pratyayasañjñāyām itsañjñā na .

asatyām itsañjñāyām lopaḥ na .

asati lope anekāl .

yada anekāl tadā sarvādeśaḥ .

yadā sarvādeśaḥ tadā pratyayaḥ .

yadā pratyayaḥ tadā itsañjñā .

yadā itsañjñā tadā lopaḥ .

praśliṣṭanirdeśāt vā .

atha vā praśliṣṭanirdeśaḥ ayam .

ḍā ā ḍā .

saḥ anekālśit sarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati .

yadā tarhi ayam antyasya sthāne bhavati tadā tiṅgrahaṇena grahaṇam na prāpnoti .

tiṅgrahaṇam ekadeśavikṛtasya ananyatvāt .

ekadeśavikṛtam ananyavat bhavati iti tiṅgrahaṇena grahaṇam bhaviṣyati svaraḥ katham .

svare vipratiṣedhāt siddham .

ḍāraurasaḥ kriyantām anudāttatvam iti kim atra kartavyam .

paratvāt anudāttatvam .

nityāḥ ḍāraurasaḥ .

kṛte api anudāttatve prapnuvanti akṛte api prapnuvanti .

anudāttatvam api nityam .

kṛteṣu kṛteṣu api ḍāraurassu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti .

anityam anudāttatvam .

anyasya kṛteṣu ḍāraurassu prāpnoti anyasya akṛteṣu .

śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .

ḍāraurasaḥ api anityāḥ .

anyathāsvarasya kṛte anudāttatve prāpnuvanti anyathāsvarasya akṛte .

svarabhinnasya ca prāpnuvantaḥ anityāḥ bhavanti .

ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt anudāttatvam .

anudāttatve kṛte punaḥprasaṅgavijñātāt ḍāraurasaḥ .

ṭilope udāttanivṛttisvareṇa siddham .

na sidhyati .

kim kāraṇam .

antaraṅgatvāt ḍāraurasaḥ .

tatra antaraṅgatvāt ḍāraurassu kṛteṣu anudāttatvam kriyatām ṭilopaḥ iti kim atra kartavyam .

paratvāt ṭilopena bhavitavyam .

evam tarhi svare vipratiṣedhāt siddham .

nyāyyaḥ eva ayam svare vipratiṣedhaḥ .

idam iha sampradhāryam .

anudāttatvam kriyatām udāttanivṛttisvaraḥ iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt anudāttatvam .

anudāttatve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt udāttanivṛttisvaraḥ bhaviṣyati .

tat etat kva siddham bhavati .

yat pit vacanam .

yat apit vacanam tatra na sidhyati .

tatra api siddham .

katham idam adya lasārvadhātukānudāttatvam pratyayasvarasya apavādaḥ .

na ca apavādaviṣaye utsargaḥ abhiniviśate .

pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargāḥ .

prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate .

tat na tāvat kadā cit pratyayasvaraḥ bhavati .

apavādam lasārvadhātukanudāttatvam pratīkṣate .

tatra anudāttatvam kriyatām lopaḥ iti .

yadi api paratvāt lopaḥ saḥ asau avidyamānodāttatve anudātte udāttaḥ lupyate .

pratyayasvarāpavādaḥ lasārvadhātukānudāttam .

tena tatra na prasaktaḥ pratyayasvaraḥ kadā cit .

pratyayasvaraḥ tu tāseḥ vṛttisanniyogaśiṣṭaḥ .

tena ca api asau udāttaḥ lopsyate .

tathā na doṣaḥ .