Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.4.85.1
luṭaḥ prathamasya ḍāraurasaḥ
Aṣṭādhyāyī 2.4.85
Vṛtti Patañjali

ṭitām ṭeḥ evidheḥ luṭaḥ ḍāraurasaḥ pūrvavipratiṣiddham .

ṭitām ṭeḥ evidheḥ luṭaḥ ḍāraurasaḥ bhavanti pūrvavipratiṣedhena .

ṭeḥ etvasya avakāśaḥ pacate pacete pacante .

ḍāraurasām avakāśaḥ śvaḥ kartā śvaḥ kartārau śvaḥ kartāraḥ .

iha ubhayam prāpnoti .

śvaḥ adhetā śvaḥ adhyetārau śvaḥ adhyetāraḥ .

ḍāraurasaḥ bhavanti pūrvavipratiṣedhena .

saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

na vaktavyaḥ .

ātmanepadānām ca iti vacanāt siddham .

ātmanepadānām ca ḍāraurasaḥ bhavanti iti vaktavyam .

tat ca samasaṅkhyārtham .

tat ca avaśyam ātmanepadagrahaṇam kartavyam samasaṅkhyārtham .

saṅkhyātanudeśaḥ yathā syāt .

akriyamāṇe hi ātmanepadagrahaṇe śaṭ sthāninaḥ trayaḥ ādeśāḥ .

vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti .

pūrvavipratiṣedhārthena tāvat na arthaḥ ātmanepadagrahaṇena .

idam iha sampradhāryam .

ḍāraurasaḥ kriyantām ṭeḥ etvam iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt etvam .

nityāḥ ḍāraurasaḥ .

kṛte api etve prapnuvanti akṛte api prāpnuvanti .

ṭeḥ etvam api nityam .

kṛteṣu api ḍāraurassu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti .

anityam etvam .

anyasya kṛteṣu ḍāraurassu prāpnoti anyasya akṛteṣu .

śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .

ḍāraurasaḥ api anityāḥ .

anyasya kṛte etve prāpnuvanti anyasya akṛte .

śabdāntarasya prāpnuvantaḥ anityā bhavanti .

ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt etvam .

etve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt ḍāraurasaḥ bhaviṣyanti .

samasaṅkhyārthena ca api na arthaḥ ātmanepadagrahaṇena .

sthāne antaramena vyavasthā bhaviṣyati .

kutaḥ āntaryam .

arthataḥ .

ekārthasya ekārthaḥ dvyarthasya dvyarthaḥ bahvarthasya bahvarthaḥ .

atha vā ādeśāḥ api ṣaṭ eva nirdiśyante .

katham .

ekaśeṣanirdeśāt .

ekaśeṣanirdeśaḥ ayam .

atha etasmin ekaśeṣanirdeśe sati kim ayam kṛtaikaśeṣāṇām dvandvaḥ .

ḍā ca ḍā ca ḍā rau ca rau ca rau raḥ ca raḥ ca raḥ. ḍā ca rau ca raḥ ca ḍāraurasaḥ iti .

āhosvit kṛtadvandvānām ekaśeṣaḥ .

ḍā ca rau ca raḥ ca ḍāraurasaḥ .

ḍāraurasaḥ ca ḍāraurasaḥ ca ḍāraurasaḥ iti .

kim ca ataḥ .

yadi kṛtaikaśeṣāṇām dvandvaḥ aniṣṭaḥ samasaṅkhyaḥ prāpnoti ekavacanadvivacanayoḥ ḍā prāpnoti .

bahuvacanaikavacanayoḥ rau prāpnoti dvivacanabahuvacanayoḥ ca raḥ prāpnoti .

atha kṛtadvandvānām ekaśeṣaḥ na doṣaḥ bhavati .

yathā na doṣaḥ tathā astu .

kim punaḥ atra jyāyaḥ .

ubhayam iti āha .

ubhayam hi dṛśyate .

bahu śaktikiṭakam bahūni śaktikiṭakāni bahu sthālīpiṭharam bahūni sthālīpiṭharāni .

ḍāraurasaḥ kṛte ṭeḥ e yathāt dvitvam prasāraṇe samasṅkhyena na artha asti .

siddham sthāne arthataḥ antarāḥ .

āntaryataḥ vyavasthā .

trayaḥ eva ime bhavantu sarveṣām .

ṭeḥ etvam ca paratvāt kṛte api tasmin ime santu .