śeṣe iti ucyate. kaḥ śeṣaḥ nāma .
karmādibhyaḥ ye anye arthāḥ saḥ śeṣaḥ .
yadi evam śeṣaḥ na prakalpate .
na hi karmādibhyaḥ anye arthāḥ santi .
iha tāvat rājñaḥ puruṣaḥ iti rājā kartā puruṣaḥ sampradānam .
vṛkṣasya śākhā iti vṛkṣaḥ śākhyāyāḥ adhikaraṇam .
tathā yat etat svam nāma caturbhiḥ etat prakāraiḥ bhavati krayaṇāt apaharaṇāt yāñcāyāḥ vinimayāt iti .
atra ca sarvatra karmādayaḥ santi. evam tarhi karmādīnām avivakṣā śeṣaḥ .
katham punaḥ sataḥ nāma avāvivakṣā syāt .
sataḥ api avivakṣā bhavati .
tat yathā .
alomikā eḍakā .
anudarā kanyā iti .
asataḥ ca vivakṣā bhavati .
samudraḥ kuṇḍikā .
vindhyaḥ vardhitakam iti .
kimartham punaḥ śeṣagrahaṇam .
pratyayāvadhāraṇāt śeṣavacanam .
pratyayāvadhāraṇāt śeṣavacanam kartavyam .
pratyayāḥ niyatāḥ arthāḥ aniyatāḥ tatra ṣaṣṭhī prāpnoti .
tatra śeṣagrahaṇam kartavyam ṣaṣṭhīniyamārtham .
śeṣe eva ṣaṣṭhī bhavati na anyatra iti .
arthāvadhāraṇāt vā .
atha vā arthāḥ niyatāḥ pratyayāḥ aniyatāḥ te śeṣe api prāpnuvanti .
tatra śeṣagrahaṇam kartavyam śeṣaniyamārtham .
śeṣe ṣaṣṭhī eva bhavati na anyā iti .
arthaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum .
katham .
arthāḥ niyatāḥ pratyayāḥ aniyatāḥ .
tataḥ vakṣyāmi ṣaṣṭhī bhavati iti .
tat niyamārtham bhaviṣyati .
yatra ṣaṣṭhī ca anyā ca prāpnoti ṣaṣṭhī eva tatra bhavati iti .
ṣaṣṭhī śeṣe iti cet viśeṣyasya pratiṣedhaḥ .
ṣaṣṭhī śeṣe iti cet viśeṣyasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
rājñaḥ puruṣaḥ iti atra rājā viśeṣaṇam puruṣaḥ viśeṣyaḥ .
tatra prātipadikārthaḥ vyatiriktaḥ iti kṛtvā prathamā na prāpnoti .
tatra ṣaṣṭhī syāt .
tasyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
tatra prathamāvidhiḥ .
tatra ṣaṣṭhīm pratiṣidhya prathamā vidheyā .
rājñaḥ puruṣaḥ iti .
uktam pūrveṇa .
kimuktam .
na vā vākyārthatvāt iti .
yadatrādikhyam vākyārthaḥ saḥ .
kutaḥ nu khalu etat puruṣe yat ādikhyam saḥ vākyārthaḥ iti na punaḥ rājani yat ādhikyam saḥ vākyārthaḥ syāt .
antareṇa api puruṣaśabdaprayogam rājani saḥ arthaḥ gamyate .
na punaḥ antareṇa rājaśabdaprayogam puruṣe saḥ arthaḥ gamyate .
asti kāraṇam yena etat evam bhavati .
kim kāraṇam .
rājaśabdāt hi bhavān ṣaṣṭhīm uccārayati. aṅga hi bhavān puruṣaśabdāt api uccārayatu gaṃsyate saḥ arthaḥ .
nanu ca na etena evam bhavitavyam .
na hi śabdakṛtena nāma arthena bhavitavyam .
arthakṛtena nāma śabdena bhavitavyam .
tat etat evam dṛśyatām : artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra antareṇa api puruṣaśabdaprayogam rājani saḥ arthaḥ gamyate .
kim punaḥ tat .
svāmitvam .
kiṅkṛtam punaḥ tat .
svakṛtam .
tat yathā : prātipadikārthānām kriyākṛtāḥ viśeṣāḥ upajāyante tatkṛtāḥ ca ākhyāḥ prādurbhavanti karma karaṇam apādānaṃ sampradānam adhikaraṇam iti .
tāḥ ca punaḥ vibhaktīnām utpattau kadā cit nimittatvena upādīyante kadā cit na .
kadā ca vibhaktīnām utpattau nimittatvena upādīyante .
yadā vyabhicaranti prātipadikārtham .
yadā hi na vyabhicaranti ākhyābhūtāḥ eva tadā bhavanti karma karaṇam apādānam sampradānam adhikaraṇam iti .
yathā eva tarhi rājani svakṛtam svāmitvam tatra ṣaṣṭhī evam puruṣe api svāmikṛtam svatvam .
tatra ṣaṣṭhī prāpnoti .
rājaśabdāt utpadyamānayā ṣaṣṭhyā abhihitaḥ saḥ arthaḥ iti kṛtvā puruṣaśabdāt ṣaṣṭhī na bhaviṣyati .
na tarhi idānīm idam bhavati puruṣasya rājā iti .
bhavati .
rājaśabdāt tu tadā prathamā .
na tarhi idānīm idam bhavati : rājñaḥ puruṣasya iti .
bhavati .
bāhyam artham abhisamīkṣya .