dvitrāḥ tricaturāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ .

bahuvrīhiḥ iti āha .

kaḥ asya vigrahaḥ .

dvau vā trayaḥ vā iti .

bhavet yadā bahūnām ānayanam tadā bahuvacanam upapannam yadā tu khalu dvau ānīyete tadā na sidhyati .

tadā api sidhyati .

katham .

ke cit tāvat āhuḥ : anirjñāte arthe bahuvacanam prayoktavyam iti .

tat yathā : kati bhavataḥ putrāḥ .

kati bhavataḥ bhāryāḥ iti .

aparaḥ āha : dvau vā iti ukte trayaḥ vā iti gamyate .

trayaḥ vā iti ukte dvau vā iti gamyate .

sā eṣā pañcādhiṣṭhānā vāk .

atra yuktam bahuvacanam .

atha dvidaśāḥ tridaśāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ .

bahuvrīhiḥ iti āha .

kaḥ asya vigrahaḥ .

dviḥ daśa dviśaśāḥ iti .

saṅkhyāsamāse sujantatvāt saṅkhyāprasiddhiḥ .

saṅkhyāsamāse sujantatvāt saṅkhyā iti aprasiddhiḥ .

na hi sujantā saṅkhyā asti .

evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate .

dvau daśatau dvidaśāḥ iti .

evam api atkārāntatvāt saṅkhyā iti aprasiddhiḥ .

na hi atkārāntā saṅkhyā asti .

astu tarhi ayam eva vigrahaḥ dviḥ daśa dviśaśāḥ iti .

nanu ca uktam saṅkhyāsamāse sujantatvāt saṅkhyā iti aprasiddhiḥ iti .

na vā asujantatvāt .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

asujantatvāt .

sujantā iti ucyate .

na ca atra sujantam paśyāmaḥ .

kim punaḥ kāraṇam vākye suc dṛśyate samāse tu na dṛśyate .

sujabhāvaḥ ahihitārthatvāt samāse .

samāse sucaḥ abhāvaḥ .

kim kāraṇam .

ahihitārthatvāt .

abhihitaḥ sujarthaḥ samāsena iti kṛtvā samāse suc na bhaviṣyati .kim ca bhoḥ sujarthe iti samāsaḥ ucyate .

na khalu sujarthe iti ucyate gamyate tu sujarthaḥ .

katham .

yāvatā saṅkhyeyaḥ yaḥ saṅkhyayā saṅkhyāyate saḥ ca kriyābhyāvṛttyarthaḥ .

saḥ ca uktaḥ samāsena iti kṛtvā samāse suc na bhaviṣyati .

aśiṣyaḥ saṅkhyottarapadaḥ saṅkhyeyavābhidhyāyitvāt .

aśiṣyaḥ saṅkhyottarapadaḥ bahuvrīhiḥ .

kim kāraṇam .

saṅkhyeyavābhidhyāyitvāt .

saṅkhyeyam vārthaḥ ca abhidīyate .

tatra anyapadārthe iti eva siddham .

bhavet siddham adhikaviṃśāḥ adhikatriṃśāḥ iti yatra etat vicāryate .

viśatyādayaḥ daśadarthe vā syuḥ parimāṇini vā iti .

idam tu na sidhyati adhikadaśāḥ iti yatra niyogataḥ saṅkhyeye eva vartate .

atha upadaśāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ .

bahuvrīhiḥ iti āha .

kaḥ asya vigrahaḥ .

daśānām samīpe upadaśāḥ iti .

kasya punaḥ sāmīpyam arthaḥ .

upasya .

yadi evam na anyapadārthaḥ bhavati .

tatra prathānirdiṣṭam saṅkhyāgrahaṇam śakyam akartum .

matvarthe vā pūrvasya vidhānāt .

atha vā matvarthe pūrvaḥ yogaḥ .

amatvarthaḥ ayam ārambhaḥ .

kababhāvārtham vā .

atha va kap mā bhūt iti .