atha kiṃsabrahmacārī iti kaḥ ayam samāsaḥ .
bahuvrīhiḥ iti aha .
kaḥ asya vigrahaḥ .
ke sabrahmacāriṇaḥ asya iti .
yadi evam kaṭhaḥ iti prativacanam na upapadyate .
na hi anyat pṛṣṭena anyat ākhyāyate .
evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate : keṣām sabrahmacārī kiṃsbrahmacārī iti .
prativacanam ca eva na upapadyate svare ca doṣaḥ bhavati .
kiṃsabrahmacārī iti evam svaraḥ prasajyeta .
kiṃsabrahmacārī iti ca iṣyate .
evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate .
kaḥ sabrahmacārī kiṃsabrahmacārī iti .
bhavet prativacanam upapannam svare tu doṣaḥ bhavati .
evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate .
kaḥ sabrahmacārī tava kiṃsabrahmacārī tvam iti .
atha vā punaḥ astu evam vigrahaḥ : ke sabrahmacāriṇaḥ asya iti .
nanu ca uktam kaṭhaḥ iti prativacanam na upapadyate .
na eṣaḥ doṣaḥ .
agnaukaravāṇinyāyena bhaviṣyati .
tat yathā .
kaḥ cit kam cit āha .
agnau karavāṇi iti .
kuru iti kartari anujñāte karma api anujñātam bhavati .
aparaḥ āha : agnau kariṣyate iti .
kriyatām iti karmaṇi anujñāte kartā api anujñātaḥ bhavati .
yathā eva khalu api ke sabrahmacāriṇaḥ asya iti kaṭhāḥ iti ukte sambandhāt etat gamyate .
nūnam saḥ api kaṭha iti .
evam kaṭhaḥ iti ukte sambandhāt etat gantavyam syāt .
nūnam te api kaṭhāḥ iti .
na khalu api te śakyāḥ samāsena pratinirdeṣṭum .
upasarjanam he te bhavanti .
atha arthatṛtīyāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ .
bahuvrīhiḥ iti āha .
kaḥ asya vigrahaḥ .
ardham tṛtīyam eṣām iti .
kaḥ samāsārthaḥ .
samāsārthaḥ na upapadyate .
anyapadārthaḥ hi nāma saḥ bhavati .
yeṣām padānām samāsaḥ tataḥ anyasya padasya arthaḥ anyapadārthaḥ .
evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate .
ardham tṛtīyam anayoḥ iti .
evam api kaḥ ṣaṣṭhyarthaḥ .
ṣaṣṭhyarthaḥ na upapadyate .
kim hi tayoḥ ardham bhavati .
astu tari evam vigrahaḥ ardham tṛtīyam eṣām iti .
nanu ca uktam samāsārthaḥ na upapadyate iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
avayavena vigrahaḥ samudāyaḥ samāsārthaḥ .
yadi avayavena vigrahaḥ samudāyaḥ samāsārthaḥ asidvitīyaḥ anusasāra pāṇḍavam .
saṅkarṣaṇadvitīyasya balam kṛṣṇasya vardhatām iti. dvayoḥ dvivacanam prāpnoti .
astu tarhi ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam anayoḥ .
nanu ca uktam .
ṣaṣṭhyarthaḥ na upapadyate iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ .
atha iha devadattasya bhrātā iti kaḥ ṣaṣṭhyarthaḥ .
tatra etat syāt .
ekasmāt prādurbhāvaḥ iti .
etat ca vārtam .
tat yathā .
sārthikanam ekapratiśraye uṣitānām prātaḥ utthāya pratiṣṭhamānānām na kaḥ cit parasparam sambandhaḥ bhavati .
evañjātīyakam bhrātṛtvam nāma .
atra cet yuktaḥ ṣaṣṭhyarthaḥ dṛśyate iha api yuktaḥ dṛśyatām .
iha tarhi ardhatṛtīyāḥ ānīyantām iti ukte ardhasya ānayanam na prāpnoti .
astu tarhi ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam eṣām iti .
nanu ca uktam anusasāra pāṇḍavam .
saṅkarṣaṇadvitīyasya balam kṛṣṇasya vardhatām iti. dvayoḥ dvivacanam prāpnoti iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ayam tīyantaḥ śabdaḥ asti eva pūraṇam .
asti sahāyavācī .
tat yaḥ sahāyavācī tasya idam grahaṇam .
asidvitīyaḥ asisahāyaḥ iti gamyate .
evam api ardhatṛtīyāḥ iti ekasmin ekavacanam iti ekavacanam prāpnoti .
ekārthāḥ hi samudāyāḥ bhavanti .
tat yathā śatam yūtham vanam iti .
astu tarhi ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam anayoḥ iti .
nanu ca uktam ardhatṛtīyāḥ ānīyantām iti ukte ardhasya ānayanam na prāpnoti iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
bhavati bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānam api .
tat yathā .
śuklavāsasam ānaya .
lohitoṣṇīṣāḥ ṛtvijaḥ pracaranti iti .
tadguṇaḥ ānīyate tadguṇāḥ ca pracaranti .
atha vā punaḥ astu ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam eṣām iti .
nanu ca uktam ekavacanam prāpnoti iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
saṅkhyā nāma iyam parapradhānā .
saṅkhyeyam anayā viśeṣyam .
yadi ca atra ekavacanam syāt saṅkhyeyam aviśeṣitam syāt .
iha tarhi ardhatṛtīyāḥ droṇāḥ iti ayam droṇaśabdaḥ samudāye pravṛttaḥ avayave na upapadyate .
na eṣaḥ doṣaḥ .
samudāyeṣu api śabdāḥ pravṛttāḥ avayaveṣu api vartante. tad yathā .
pūrve pañcālāḥ uttare pañcālāḥ tailam bhuktam ghṛtaṃ bhuktam śuklaḥ nīlaḥ kapilaḥ kṛṣṇaḥ iti .
evam ayam samudāye droṇaśabdaḥ pravṛttaḥ avayaveṣu api vartati .
kāmam tarhi anena eva hetunā yadā dvau droṇau ardhārḍhakam ca kartavyam ardhatṛtīyāḥ droṇāḥ iti .
na kartavyam .
samudāyeṣu api hi śabdāḥ pravṛttāḥ avayaveṣu api vartante. keṣu avayaveṣu .
yaḥ avayavaḥ tam samudāyam na vyabhicarati .
kam ca samudāyam na vyabhicarati .
ardhdroṇaḥ droṇam .
ardhāḍhakam punaḥ vyabhicarati .