parigaṇanam kartavyam .
bahuvrīhiḥ samānādhikaraṇānām .
samānādhikaraṇānām bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ .
kim prayojanam .
vyadhikaraṇānām mā bhūt iti .
pañcabhiḥ bhuktam asya iti .
avyayānām ca .
avyayānām bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ .
uccairmukhaḥ nīcairmukhaḥ .
saptamyupamānapūrvapadasya uttarapadalopaḥ ca .
saptamīpūrvasya upamānapūrvasya ca bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca lopaḥ vaktavyaḥ .
kaṇṭhesthaḥ kālaḥ asya kaṇṭhekālaḥ uṣṭramukham iva mukham asya uṣṭramukhaḥ kharamukhaḥ .
samudāyavikāraṣaṣṭhyāḥ ca .
samudāyaṣaṣṭhyāḥ vikāraṣaṣṭhyāḥ ca bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca lopaḥ vaktavyaḥ .
keśānām samāhāraḥ cūḍā asya keśacūḍaḥ suvarṇasya vikāraḥ alaṅkāraḥ asya suvarṇālaṅkāraḥ .
prādibhyaḥ dhātujasya vā .
prādibhyaḥ dhātujasya bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca vā lopaḥ vaktavyaḥ .
prapatitaparṇaḥ praparṇaḥ prapatitapalāśaḥ prapalāśaḥ .
nañaḥ astyarthānām .
nañaḥ astyarthānām bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca vā lopaḥ vaktavyaḥ .
avidyamānaputraḥ aputraḥ avidyamānabhāryaḥ abhāryaḥ .
tat tarhi bahu vaktavyam .
na vā anabhidhānāt asamānādhikaraṇe sañjñābhāvaḥ .
na vā vaktavyam .
asamānādhikaraṇānām bahuvrīhiḥ kasmāt na bhavati : pañcabhiḥ bhuktam asya iti .
anabhidhānāt .
tat ca avaśyam anabhidhānam āśrayitavyam .
kriyamāṇe api vai parigaṇane yatra abhidhānam na asti na bhavati tatra bahuvrīhiḥ .
tat yathā pañca bhuktavantaḥ asya iti .
atha etasmin sati anabhidhāne yadi vṛttiparigaṇanam kriyate vartiparigaṇanam api kartavyam .
tat katham kartavyam .
arthaniyame matvarthagrahaṇam .
arthaniyame matvarthagrahaṇam kartavyam .
matvarthe yaḥ saḥ bahuvrīhiḥ iti vaktavyam .
iha mā bhūt : kaṣṭam śritam anena iti .
tathā ca uttarasya vacanārthaḥ .
evam ca kṛtvā uttarasya yogasya vacanārthaḥ upapannaḥ bhavati .
ke cit tāvat āhuḥ : yat vṛttisūtre iti .
saṅkhyāvyayāsannādūrādhikasaṅkhyāḥ saṅkhyeye iti .
aparaḥ āha : yat vārttike iti .
karmavacanena aprathmāyāḥ .
karmavacanena aprathmāyāḥ bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ .
ūḍhaḥ rathaḥ anena ūḍharathaḥ anaḍvān upahṛtaḥ paśuḥ rudrāya upahṛtapaśuḥ rudraḥ uddhṛtaḥ odanaḥ sthālyāḥ uddhṛtaudanā sthālī .
yadi karmavacanena iti ucyate kartṛvacanena katham .
prāptam udakam grāmam prāptodakaḥ grāmaḥ āgatāḥ atithayaḥ grāmam āgatātithiḥ grāmaḥ .
kartṛvacanena api .
kartṛvacanena api iti vaktavyam .
aprathamāyāḥ iti kimartham .
vṛṣṭe deve gataḥ .
aprathamāyāḥ iti ucyamāne iha kasmāt na bhavati .
vṛṣṭe deve gatam paśya iti .
bahiraṅgā atra aprathamā .
subadhikāre astikṣīrādivacanam .
subadhikāre astikṣīrādīnām upasaṅkhyānam kartavyam .
astikṣīrā brāhmaṇī .
tat tarhi vaktavyam .
na vā avyayatvāt .
na vā vaktavyam .
kim kāraṇam .
avyayatvāt .
avyayaḥ ayam astiśabdaḥ .
na eṣaḥ asteḥ laṭ .
katham avyayatvam .
upasargavibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātasañjñāḥ bhavanti iti nipātasñjñā .
nipātaḥ avyayam iti avyayasañjñā .