Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.2.24.3
anekam anyapadārthe
Aṣṭādhyāyī 2.2.24
Vṛtti Patañjali

parigaṇanam kartavyam .

bahuvrīhiḥ samānādhikaraṇānām .

samānādhikaraṇānām bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ .

kim prayojanam .

vyadhikaraṇānām mā bhūt iti .

pañcabhiḥ bhuktam asya iti .

avyayānām ca .

avyayānām bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ .

uccairmukhaḥ nīcairmukhaḥ .

saptamyupamānapūrvapadasya uttarapadalopaḥ ca .

saptamīpūrvasya upamānapūrvasya ca bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca lopaḥ vaktavyaḥ .

kaṇṭhesthaḥ kālaḥ asya kaṇṭhekālaḥ uṣṭramukham iva mukham asya uṣṭramukhaḥ kharamukhaḥ .

samudāyavikāraṣaṣṭhyāḥ ca .

samudāyaṣaṣṭhyāḥ vikāraṣaṣṭhyāḥ ca bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca lopaḥ vaktavyaḥ .

keśānām samāhāraḥ cūḍā asya keśacūḍaḥ suvarṇasya vikāraḥ alaṅkāraḥ asya suvarṇālaṅkāraḥ .

prādibhyaḥ dhātujasya vā .

prādibhyaḥ dhātujasya bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca vā lopaḥ vaktavyaḥ .

prapatitaparṇaḥ praparṇaḥ prapatitapalāśaḥ prapalāśaḥ .

nañaḥ astyarthānām .

nañaḥ astyarthānām bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ uttarapadasya ca vā lopaḥ vaktavyaḥ .

avidyamānaputraḥ aputraḥ avidyamānabhāryaḥ abhāryaḥ .

tat tarhi bahu vaktavyam .

na vā anabhidhānāt asamānādhikaraṇe sañjñābhāvaḥ .

na vā vaktavyam .

asamānādhikaraṇānām bahuvrīhiḥ kasmāt na bhavati : pañcabhiḥ bhuktam asya iti .

anabhidhānāt .

tat ca avaśyam anabhidhānam āśrayitavyam .

kriyamāṇe api vai parigaṇane yatra abhidhānam na asti na bhavati tatra bahuvrīhiḥ .

tat yathā pañca bhuktavantaḥ asya iti .

atha etasmin sati anabhidhāne yadi vṛttiparigaṇanam kriyate vartiparigaṇanam api kartavyam .

tat katham kartavyam .

arthaniyame matvarthagrahaṇam .

arthaniyame matvarthagrahaṇam kartavyam .

matvarthe yaḥ saḥ bahuvrīhiḥ iti vaktavyam .

iha mā bhūt : kaṣṭam śritam anena iti .

tathā ca uttarasya vacanārthaḥ .

evam ca kṛtvā uttarasya yogasya vacanārthaḥ upapannaḥ bhavati .

ke cit tāvat āhuḥ : yat vṛttisūtre iti .

saṅkhyāvyayāsannādūrādhikasaṅkhyāḥ saṅkhyeye iti .

aparaḥ āha : yat vārttike iti .

karmavacanena aprathmāyāḥ .

karmavacanena aprathmāyāḥ bahuvrīhiḥ vaktavyaḥ .

ūḍhaḥ rathaḥ anena ūḍharathaḥ anaḍvān upahṛtaḥ paśuḥ rudrāya upahṛtapaśuḥ rudraḥ uddhṛtaḥ odanaḥ sthālyāḥ uddhṛtaudanā sthālī .

yadi karmavacanena iti ucyate kartṛvacanena katham .

prāptam udakam grāmam prāptodakaḥ grāmaḥ āgatāḥ atithayaḥ grāmam āgatātithiḥ grāmaḥ .

kartṛvacanena api .

kartṛvacanena api iti vaktavyam .

aprathamāyāḥ iti kimartham .

vṛṣṭe deve gataḥ .

aprathamāyāḥ iti ucyamāne iha kasmāt na bhavati .

vṛṣṭe deve gatam paśya iti .

bahiraṅgā atra aprathamā .

subadhikāre astikṣīrādivacanam .

subadhikāre astikṣīrādīnām upasaṅkhyānam kartavyam .

astikṣīrā brāhmaṇī .

tat tarhi vaktavyam .

na vā avyayatvāt .

na vā vaktavyam .

kim kāraṇam .

avyayatvāt .

avyayaḥ ayam astiśabdaḥ .

na eṣaḥ asteḥ laṭ .

katham avyayatvam .

upasargavibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātasañjñāḥ bhavanti iti nipātasñjñā .

nipātaḥ avyayam iti avyayasañjñā .