Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.3
prāk kaḍārāt samāsaḥ
Aṣṭādhyāyī 2.1.3
Vṛtti Patañjali

prāgvacanam kimartham .

prāgvacanam sañjñānivṛttyartham .

prāgvacanam kriyate samāsasañjñāyāḥ anivṛttiḥ yathā syāt .

akriyamāṇe hi prāgvacane anavakāśāḥ avyayībhāvādayaḥ sañjñāḥ samāsasañjñām bādheran .

tāḥ mā bādhiṣata iti prāgvacanam kriyate .

atha kriyamāṇe api prāgvacane yāvatā anavakāśāḥ avyayībhāvādayaḥ sañjñāḥ kasmāt eva na bādhante .

kriyamāṇe hi prāgvacane satyām samāsasañjñāyām etāḥ avayavasañjñāḥ ārabhyante .

tatra vacanasamāveśaḥ bhaviṣyati .

samāsasañjñā api anavakāśā .

sā vacanāt bhaviṣyati .

sāvakāśā samāsasañjñā .

kaḥ avakāśaḥ .

vispaṣṭādīni avakāśaḥ .

vispaṣṭam paṭuḥ vispaṣṭapaṭuḥ iti .

na eṣaḥ asti avakāśaḥ .

eṣā hi ācāryasya śailī lakṣyate yena eva avayavakāryam bhavati tena eva samudāyakāryam api bhavati .

yena eva avayavakāryam svaraḥ tena eva samudākāryam api samāsaḥ bhaviṣyati .

vispaṣṭādīni guṇavacaneṣu iti .

idam tarhi kākatālīyam ajākṛpāṇīyam .

atra api yena eva avayavakāryam pratyayotpattiḥ kriyate tena eva samudākāryam samāsasañjñā bhaviṣyati .

samāsāt ca tadviṣayāt .

idam tarhi punārājaḥ punargavaḥ .

atra api avaśyam tatpuruṣasañjñā vaktavya tatpuruṣāśrayaḥ samāsāntaḥ yathā syāt .

idam tarhi .

punarādheyam .

atra api avaśyam gatisañjñā vaktavyā gatikārakopapadāt kṛt iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt .

idam tarhi punarutsyūtam vāsaḥ deyam .

atra api avaśyam gatisañjñā vaktavyā gatiḥ gatau iti nighātaḥ yathā syāt .

yadi tat na asti punaścanasau chandasi iti. sati tasmin tena eva siddham .

evam api ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena sambhavaḥ .

paryāyaḥ prasajyeta .

tasmāt prāgvacanam kartavyam .