Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.1.9
samarthaḥ padavidhiḥ
Aṣṭādhyāyī 2.1.1
Vṛtti Patañjali

samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt .

samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam .

vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

asamarthatvāt .

katham asamarthatvam .

dravyam padārthaḥ iti cet .

yadi dravyam padārthaḥ na bhavati tadā sāmarthyam .

atha hi guṇaḥ padārthaḥ bhavati tadā sāmarthyam .

anyaḥ hi vīratvam guṇaḥ anyaḥ hi puruṣatvam .

na anyatvam asti iti iyatā sāmarthyam bhavati .

anyaḥ hi devadattaḥ gobhyaḥ aśvebhyaḥ ca na ca tasya etāvatā sāmartham bhavati .

kaḥ vā viśeṣaḥ yat guṇe padārthe sāmarthyam syāt dravye ca na syāt .

eṣaḥ viśeṣaḥ .

ekam tayoḥ adhikaraṇam anyaḥ ca vīratvam guṇaḥ anyaḥ puruṣatvam .

dravyapadārthikasya api tarhi guṇabhedāt sāmarthyam bhaviṣyati .

aśakyaḥ dravyapadārthikena dravyasya guṇakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum .

nanu ca abhyantaraḥ asau bhavati .

yadi api abhyantaraḥ na tu gamyate .

na hi guḍaḥ iti ukte madhuratvam gamyate śṛṅgaveram iti vā kaṭukatvam .

guṇapadārthikena api tarhi aśakyaḥ guṇasya dravyakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum .

atha guṇapadārthikaḥ pratijānīte dravyapadārthikaḥ api kasmāt na pratijānīte .

evam anayoḥ sāmarthyam syāt vā na vā .

kva ca tāvat idam syāt samānādhikaraṇena iti .

yatra sarvam samāman : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ .

kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti .

na evañjātīyakānām samāsena bhavitavyam pratyayena vā utpattavyam .

kim kāraṇam .

arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ .

artham pratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate .

tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

uktārthānām aprayogaḥ iti .

na tarhi idānīm idam bhavati bhṛtyabharaṇīyaḥ iti .

na etau samānārthau .

ekaḥ atra śakyārthe kṛtyaḥ bhavati aparaḥ arhatyarthe : śakyaḥ bhartum bhṛtyaḥ .

arhati bhṛtim bharaṇīyaḥ .

bhṛtyaḥ bharaṇīyaḥ bhṛtyabharaṇīyaḥ iti .

yadi tarhi yatra kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ tatra bhavitavyam iha api tarhi prāpnoti .

darśanīyāyāḥ mātā darśanīyamātā iti .

atra api kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ .

kim punaḥ tat .

sadbhāvānyabhāvau .

na kva cit sadbhāvānyabhāvau na staḥ ucyate ca samānādhikaraṇena iti .

tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : yatra sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam .

kva ca sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam .

yatra sarvam samānam sadbhāvānyabhāvau dravyam ca. atha vā samānādhikaraṇena iti tat samānam āśrīyate yat samānam bhavati na ca bhavati .

na ca etat samānam kva cit api na bhavati .

atha vā yāvat brūyāt samānadravyeṇa iti tāvat samānādhikaraṇena iti .

dravyam hi loke adhikaraṇam iti ucyate .

tat yathā .

ekasmin dravye vyuditam .

ekasmin adhikaraṇe vyuditam iti .

tathā vyākaraṇe vipratiṣiddham ca anadhikaraṇavāci iti adravyavāci iti gamyate .

evam api idam avaśyam kartavyam samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti .

kim prayojanam .

sarpiḥ kālakam yajuḥ pītakam iti evamartham .

yadi samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti ucyate sarpiḥ pīyate yajuḥ kriyate iti atra ṣatvam na prāpnoti .

adhātvabhihitam iti evam tat .

evam ca kṛtvā samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam .

vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ .

kim kāraṇam asamarthatvāt .

na vā vacanaprāmāṇyāt .

na vā kartavyam .

kim kāraṇam .

vacanaprāmāṇyāt .

vacanaprāmāṇyāt atra samāsaḥ bhaviṣyati .

kim vacanaprāmāṇyam .

samānamadhyamadhyamavīrāḥ ca iti .

luptākhyāteṣu ca .

luptākhyāteṣu ca upasaṅkhyānam kartavyam .

niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ .

luptākhyāteṣu ca .

kim .

vacanaprāmāṇyāt .

kim vacanaprāmāṇyam .

kugatiprādayaḥ ca iti .

asti anyat etasya vacane prayojanam .

kim .

surājā atirājā iti .

na brūmaḥ vṛttisūtravacanaprāmāṇyāt iti .

kim tarhi .

vārttikavacanaprāmāṇyāt iti .

siddham tu kvāṅksvatidurgativacanāt prādayaḥ ktārthe iti .

tadarthagateḥ vā .

tadarthagateḥ vā punaḥ siddham etat .

kim idam tadarthagateḥ iti .

tasya arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti .

yasya arthasya kauśāmbyā sāmarthyam saḥ nisā ucyate .

atha vā saḥ arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti .

yaḥ arthaḥ kauśāmbyā samarthaḥ saḥ nisā ucyate .