atha yatra bahūnām samāsaprasaṅgaḥ kim tatra dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhavati āhosvit aviśeṣeṇa .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam .
samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam kartavyam .
carthe dvandvaḥ .
anekam iti vaktavyam iha api yathā syāt .
plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
atra api dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhaviṣyati .
dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet na bahuṣu dvitvābhāvāt .
dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet tat na .
kim kāraṇam .
bahuṣu dvitvābhāvāt .
na bahuṣu dvitvam asti .
na avaśyam evam vigrahaḥ kartavyaḥ : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca khadiraḥ ca palāśaḥ ca iti .
kim tarhi evam vighrahaḥ kariṣyate : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca plakṣanyagrodhau khadiraḥ ca palāśaḥ ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhau ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti .
hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tarhi na sidhyanti .
hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti prāpnoti .
na ca evam bhavitavyam .
bhavitavyam ca yadā evam vigrahaḥ kriyate hotā ca potā ca hotāpotārau neṣṭā ca udgātā ca neṣṭodgātārau hotāpotārau ca neṣṭodgātārau ca hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti .
hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tu na sidhyanti .
samāsāntapratiṣedhaḥ ca .
samāsāntasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
vāktvaksrugdṛṣadam iti .
vāktvacasrugdṛṣadam iti prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
atra api pareṇa pareṇa saha samāsaḥ bhaviṣyati .
sruk ca dṛṣadam ca srugdṛṣadam tvak ca srugdṛṣadam ca tvaksrugdṛṣadam vāk ca tvaksrugdṛṣadam ca vāktvaksrugdṛṣadam iti .
hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ evam tarhi sidhyanti .
iha ca
susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa dvayoḥ vṛttau na sidhyati .
astu tarhi aviśeṣeṇa .
aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ .
yadi aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ .
tatra kaḥ doṣaḥ .
tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ .
tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ bhavati .
svara .
pūrvaśālāpriyaḥ aparaśālāpriyaḥ .
svara .
samāsānta .
pañcagavapriyaḥ .
samāsānta .
puṃvadbhāva .
khādiretaraśamyam rauravetarśamyam .
na vā avayavatatpuruṣatvāt .
na vā eṣaḥ doṣaḥ .
kim kāraṇam .
avayavatatpuruṣatvāt .
avayavaḥ atra tatpuruṣasañjñaḥ tadāśrayau samāsāntapuṃvadbhāvau bhaviṣyataḥ .
svaraḥ katham .
tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt .
antodāttatvam kriyatām pūrvapadaprakṛtisvaraḥ iti antodāttatvam bhavati vipratiṣedhena .
na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
vipratiṣedhe param iti ucyate .
pūrvam ca antodāttatvam param pūrvapadaprakṛtisvaratvam .
na paravipratiṣedham brūmaḥ .
kim tarhi .
antaraṅgavipratiṣedham .
nimittisvarabalīyastvāt vā .
atha vā nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti vaktavyam .
kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī .
bahuvrīhiḥ nimittam tatpuruṣaḥ nimittī .
tat tarhi vaktavyam nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti .
na vaktavyam .
ekaśitipātsvaravacanam tu jñāpakam nimittisvarabalīyastvasya .
yat ayam yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti .
kaḥ punaḥ arhati yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhitum .
evam kila nāma paṭhyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti .
tat ca na .
evam vigrahaḥ kariṣyate .
ekaḥ śitiḥ eṣu te ime ekaśitayaḥ ekaśitayaḥ pādāḥ yasya iti .
atha api evam vigrahaḥ kriyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti evam api na arthaḥ pāṭhena .
igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .
asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa iti .
tatra kaḥ doṣaḥ .
tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt iti antodāttatvam syāt vipratiṣedhena .
na eṣaḥ doṣaḥ .
na idam bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya lakṣaṇam ārabhyate .
kim tarhi .
yasya bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya tat lakṣaṇam asti tasya antodāttatvam bhaviṣyati vipratiṣedhena .
nanu ca asya api asti kim viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti. bahulavacanāt na bhaviṣyati .
asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti .
adhikaṣaṣṭivarṣaḥ iti .
tatra kaḥ doṣaḥ .
tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt iti antodāttatvam syāt vipratiṣedhena .
na eṣaḥ doṣaḥ .
igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ bhaviṣyati .
yaḥ tarhi na igantaḥ adhikaśatavarṣaḥ iti .
iha ca api adhikaṣaṣṭivarṣaḥ iti samāsantaḥ prāpnoti .
ḍacprakaraṇe saṅkhyāyāḥ tatpuruṣasya upasaṅkhyānam nistriṃśādyartham iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
avyayādeḥ iti evam tat .
kim punaḥ kāraṇam avyayādeḥ iti evam tat .
iha mā bhūt gotriṃśat gocatvāriṃśat iti .
bahuvrīhisañjñā tarhi prāpnoti. saṅkhyayā avyayāsannādūrādhikasaṅhyāḥ saṅkhyeye iti .
na saṅkhyām saṅkhyeye vartayiṣyāmaḥ .
katham .
evam vigrahaḥ kariṣyate adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇām asya iti .
yathā tarhi saḥ yogaḥ pratyākhyāyate tathā pūrveṇa prāpnoti .
katham ca saḥ yogaḥ pratyākhyāyate .
aśiṣyaḥ saṅkhyottarapadaḥ saṅkhyā iva abhidhāyitvāt iti .
pratyākhyāte tasmin yoge saṅkhyām saṅkhyeye vartayiṣyāmaḥ .
tatra evam vigrahaḥ kariṣyate adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇi asya iti .
sarvatha vayam adhikaṣaṣṭivarṣāt na mucyāmahe .
katham .
yāvatā saḥ ca yogaḥ pratyākhyāyate ayam ca vigrahaḥ asti adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇām asya iti .
yat tu tat uktam adhikaṣaṣṭivarṣaḥ na sidhyati iti saḥ siddhaḥ bhavati .
katham .
yāvatā saḥ ca yogaḥ pratyākhyāyate ayam ca vigrahaḥ asti adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇi asya iti .
adhikaśatavarṣaḥ tu na sidhyati .
kartavyaḥ atra yatnaḥ