Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.1.10
samarthaḥ padavidhiḥ
Aṣṭādhyāyī 2.1.1
Vṛtti Patañjali

atha yatra bahūnām samāsaprasaṅgaḥ kim tatra dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhavati āhosvit aviśeṣeṇa .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam .

samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam kartavyam .

carthe dvandvaḥ .

anekam iti vaktavyam iha api yathā syāt .

plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

atra api dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhaviṣyati .

dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet na bahuṣu dvitvābhāvāt .

dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet tat na .

kim kāraṇam .

bahuṣu dvitvābhāvāt .

na bahuṣu dvitvam asti .

na avaśyam evam vigrahaḥ kartavyaḥ : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca khadiraḥ ca palāśaḥ ca iti .

kim tarhi evam vighrahaḥ kariṣyate : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca plakṣanyagrodhau khadiraḥ ca palāśaḥ ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhau ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti .

hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tarhi na sidhyanti .

hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti prāpnoti .

na ca evam bhavitavyam .

bhavitavyam ca yadā evam vigrahaḥ kriyate hotā ca potā ca hotāpotārau neṣṭā ca udgātā ca neṣṭodgātārau hotāpotārau ca neṣṭodgātārau ca hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti .

hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tu na sidhyanti .

samāsāntapratiṣedhaḥ ca .

samāsāntasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

vāktvaksrugdṛṣadam iti .

vāktvacasrugdṛṣadam iti prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

atra api pareṇa pareṇa saha samāsaḥ bhaviṣyati .

sruk ca dṛṣadam ca srugdṛṣadam tvak ca srugdṛṣadam ca tvaksrugdṛṣadam vāk ca tvaksrugdṛṣadam ca vāktvaksrugdṛṣadam iti .

hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ evam tarhi sidhyanti .

iha ca

susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa dvayoḥ vṛttau na sidhyati .

astu tarhi aviśeṣeṇa .

aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ .

yadi aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ .

tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ bhavati .

svara .

pūrvaśālāpriyaḥ aparaśālāpriyaḥ .

svara .

samāsānta .

pañcagavapriyaḥ .

samāsānta .

puṃvadbhāva .

khādiretaraśamyam rauravetarśamyam .

na vā avayavatatpuruṣatvāt .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

avayavatatpuruṣatvāt .

avayavaḥ atra tatpuruṣasañjñaḥ tadāśrayau samāsāntapuṃvadbhāvau bhaviṣyataḥ .

svaraḥ katham .

tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt .

antodāttatvam kriyatām pūrvapadaprakṛtisvaraḥ iti antodāttatvam bhavati vipratiṣedhena .

na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

vipratiṣedhe param iti ucyate .

pūrvam ca antodāttatvam param pūrvapadaprakṛtisvaratvam .

na paravipratiṣedham brūmaḥ .

kim tarhi .

antaraṅgavipratiṣedham .

nimittisvarabalīyastvāt vā .

atha vā nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti vaktavyam .

kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī .

bahuvrīhiḥ nimittam tatpuruṣaḥ nimittī .

tat tarhi vaktavyam nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti .

na vaktavyam .

ekaśitipātsvaravacanam tu jñāpakam nimittisvarabalīyastvasya .

yat ayam yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti .

kaḥ punaḥ arhati yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhitum .

evam kila nāma paṭhyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti .

tat ca na .

evam vigrahaḥ kariṣyate .

ekaḥ śitiḥ eṣu te ime ekaśitayaḥ ekaśitayaḥ pādāḥ yasya iti .

atha api evam vigrahaḥ kriyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti evam api na arthaḥ pāṭhena .

igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .

asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa iti .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt iti antodāttatvam syāt vipratiṣedhena .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na idam bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya lakṣaṇam ārabhyate .

kim tarhi .

yasya bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya tat lakṣaṇam asti tasya antodāttatvam bhaviṣyati vipratiṣedhena .

nanu ca asya api asti kim viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti. bahulavacanāt na bhaviṣyati .

asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti .

adhikaṣaṣṭivarṣaḥ iti .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt iti antodāttatvam syāt vipratiṣedhena .

na eṣaḥ doṣaḥ .

igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ bhaviṣyati .

yaḥ tarhi na igantaḥ adhikaśatavarṣaḥ iti .

iha ca api adhikaṣaṣṭivarṣaḥ iti samāsantaḥ prāpnoti .

ḍacprakaraṇe saṅkhyāyāḥ tatpuruṣasya upasaṅkhyānam nistriṃśādyartham iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

avyayādeḥ iti evam tat .

kim punaḥ kāraṇam avyayādeḥ iti evam tat .

iha mā bhūt gotriṃśat gocatvāriṃśat iti .

bahuvrīhisañjñā tarhi prāpnoti. saṅkhyayā avyayāsannādūrādhikasaṅhyāḥ saṅkhyeye iti .

na saṅkhyām saṅkhyeye vartayiṣyāmaḥ .

katham .

evam vigrahaḥ kariṣyate adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇām asya iti .

yathā tarhi saḥ yogaḥ pratyākhyāyate tathā pūrveṇa prāpnoti .

katham ca saḥ yogaḥ pratyākhyāyate .

aśiṣyaḥ saṅkhyottarapadaḥ saṅkhyā iva abhidhāyitvāt iti .

pratyākhyāte tasmin yoge saṅkhyām saṅkhyeye vartayiṣyāmaḥ .

tatra evam vigrahaḥ kariṣyate adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇi asya iti .

sarvatha vayam adhikaṣaṣṭivarṣāt na mucyāmahe .

katham .

yāvatā saḥ ca yogaḥ pratyākhyāyate ayam ca vigrahaḥ asti adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇām asya iti .

yat tu tat uktam adhikaṣaṣṭivarṣaḥ na sidhyati iti saḥ siddhaḥ bhavati .

katham .

yāvatā saḥ ca yogaḥ pratyākhyāyate ayam ca vigrahaḥ asti adhikā ṣaṣṭiḥ varṣāṇi asya iti .

adhikaśatavarṣaḥ tu na sidhyati .

kartavyaḥ atra yatnaḥ