Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.1.7
samarthaḥ padavidhiḥ
Aṣṭādhyāyī 2.1.1
Vṛtti Patañjali

ākhyātam sāvyayakārakaviśeṣaṇam vākyam .

ākhyātam sāvyayam sakārakam sakārakaviśeṣaṇam vākyasañjñam bhavati vaktavyam .

sāvyayam .

uccaiḥ paṭhati .

nīcaiḥ paṭhati .

sakārakam .

odanam pacati .

sakārakaviśeṣaṇam .

odanam mṛdu viśadam pacati .

sakriyāviśeṣaṇam ca iti vaktavyam .

suṣṭhu pacati .

duṣṭhu pacati .

aparaḥ āha : ākhyātam saviśeṣaṇam iti eva .

sarvāṇi hi etāni kriyāviśeṣaṇāni .

ekatiṅ .

ekatiṅ vākyasañjñam bhavati vaktavyam .

brūhi brūhi .

samānavākye nighātayuṣmadasmadādeśāḥ .

samānavākye iti prakṛtya nighātayuṣmadasmadādeśāḥ vaktavyāḥ .

kim prayojanam .

nānāvākye mā bhūvan nighātādayaḥ iti .

ayam daṇḍaḥ .

hara anena .

odanam paca .

tava bhaviṣyati .

odanam paca .

mama bhaviṣyati .

yoge pratiṣedhaḥ cādibhiḥ .

cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

grāmaḥ tava ca svam mama ca svam .

kimartham icam ucyate .

yathānyāsam eva cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ ucyate .

idam adya apūrvam kriyate vākyasañjñā samānavākyādhikāraḥ ca .

tat dveṣyam vijānīyāt : sarvam etat vikalpate iti .

tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe cādibhiḥ yoge yathānyāsam eva bhavati iti .

samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt .

samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam kartavyam syāt .

samānādhikaraṇe .

paṭave te dāsyāmi .

mrdave te dāsyāmi .

samānādhikaraṇe .

yuktayukte .

nadyāḥ tiṣṭhati kūle .

vṛkṣasya lambate śākhā .

śālīnām te odanam dadāmi .

śālīnām me odanam dadāti .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

asamarthatvāt .

rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ dviṣaṣṭhībhāvāt .

rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ .

kim kāraṇam .

dviṣaṣṭhībhāvāt .

dve hi atra ṣaṣṭhyau .

rājñaḥ goḥ kṣīram iti .

kim ucyate dvisamāsaprasaṅgaḥ iti yāvatā sup saha supā iti vartate .

dvisamāsaprasaṅgaḥ iti na evam vijñāyate dvayoḥ subantayoḥ samāsaprasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti .

katham tarhi .

dviprakārasya samāsasya prasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti .

rājagokṣīram iti api prāpnoti na ca evam bhavitavyam .

bhavitavyam ca yadā etat vākyam bhavati goḥ kṣīram gokṣīram rājñaḥ gokṣīram rājagokṣīram iti .

yadā tu etat vākyam bhavati rājñaḥ goḥ kṣīram iti tadā na bhavitavyam tadā ca prāpnoti .

tadā kasmāt na bhavati .

siddham tu rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa sāmarthyāt .

siddham etat .

katham .

rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ bhavati na kevalāyāḥ .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamānam gaṃsyate .

yathā eva ayam gavi yatate na kṣīramātreṇa santoṣam karoti evam rājani api yatate .

rājñaḥ yā gauḥ tasyāḥ yat kṣīram iti .

na eva vā punaḥ atra goḥ rājānam apekṣamāṇāyāḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ prāpnoti .

kim kāraṇam .

asāmarthyāt .

katham asāmarthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

katham tarhi goḥ kṣīram apekṣamāṇāyāḥ rājñā saha samāsaḥ bhavati .

pradhānam atra tada gauḥ bhavati .

bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ