atha samarthagrahaṇam kimartham .
vakṣyati dvitīyā śritādibhiḥ samasyate .
kaṣṭaśritaḥ narakaśritaḥ iti .
samarthagrahaṇam kimartham .
paśya devadatta kaṣṭam .
śritaḥ viṣṇumitraḥ gurukulam .
tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena .
śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ .
samarthagrahaṇam kimartham .
tiṣṭha tvam śaṅkulayā .
khaṇḍaḥ dhāvati musalena .
caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ .
gohitam aśrahitam .
samarthagrahaṇam kimartham .
sukham gobhyaḥ .
hitam devadattāya .
pañcamī bhayena .
vṛkabhayam dasyubhayam corabhayam .
samarthagrahaṇam kimartham .
gaccha tvam mā vṛkebhyaḥ .
bhayam devadattasya yajñadattāt .
ṣaṣṭhī subantena samasyate : rājapuruṣaḥ , brāhmaṇakambalaḥ .
samarthagrahaṇam kimartham .
bhāryā rājñaḥ .
puruṣaḥ devadattasya .
saptamī śauṇḍaiḥ : akṣaśauṇḍaḥ , strīśauṇḍaḥ .
samarthagrahaṇam kimartham .
kuśalaḥ devadattaḥ akṣeṣu .
śauṇḍaḥ pibati pānāgāre .
atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe iha kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti .
na vā bhavati mahākaṣṭaśritaḥ iti .
bhavati yadā etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam mahākaṣṭam , mahākaṣṭam śritaḥ mahākaṣṭaśritaḥ iti .
yadā tu etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam śritaḥ iti tadā na bhavitavyam tadā ca prapnoti .
tadā kasmāt na bhavati .
kasya kasmāt na bhavati .
kim dvayoḥ āhosvit bahūnām .
bahūnām kasmāt na bhavati .
sup supā iti vartate .
nanu ca bhoḥ ākṛtau śāstrāṇi pravartante .
tat yathā prātipadikāt iti vartamāne anyasmāt ca anyasmāt ca prātipadikāt utpattiḥ bhavati .
satyam etat .
ākṛtiḥ tu pratyekam parisamāpyate .
yāvati etat parisamāpyate prātipadikāt iti tāvataḥ utpattyā bhavitavyam .
pratyekam ca etat parisamāpyate na samudāye .
evam iha api yāvati etat parisamāpyate sup supā iti tāvataḥ samāsena bhavitavyam .
dvayoḥ dvayoḥ ca etat parisamāpyate na bahuṣu .
dvayoḥ tarhi kasmāt na bhavati .
asāmarthyāt .
katham asāmarthyam .
sāpekṣam asamartham bhavati iti .
yadi sāpekṣam asamartham bhavati iti ucyate rājapuruṣaḥ abhirūpaḥ rājapuruṣaḥ darśanīyaḥ atra vṛttiḥ na prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
pradhānam atra sāpekṣam .
bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .
yatra tarhi apradhānam sāpekṣam bhavati tatra te vṛttiḥ na prāpnoti : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
samudāyapekṣā atra ṣaṣṭḥī sarvam gurukulam apekṣate .
yatra tarhi na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī tatra vṛttiḥ na prāpnoti : kim odanaḥ śālīnām .
saktvāḍhakam āpaṇīyānām .
kutaḥ bhavān pāṭaliputrakaḥ .
iha ca api : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti : yadi eṣā samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī syāt na etat niyogataḥ gamyeta devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti .
kim tarhi .
anyasya api guruputraḥ devadattasya kim cit iti eṣaḥ arthaḥ gamyeta .
yataḥ tu niyogataḥ devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti eṣaḥ arthaḥ gamyate ataḥ manyāmahe na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī iti .
anyatra khalu api samarthagrahaṇe sāpekṣasya api kāryam bhavati .
kva anyatra .
isusoḥ sāmarthye .
brāhamaṇasya sarpiḥ karoti iti .
tasmāt na aeta śakyak vaktum sāpekṣam asamartham bhavati iti .
vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti .
saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti vaktavyam .
yadi saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti ucyate devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti atra vṛttiḥ na prāpnoti .
agurukulaputrādīnām iti vaktavyam .
tat tarhi vaktavyam saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate agurukulaputrādīnām iti .
na vaktavyam .
vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati .
agamakatvāt .
iha samānārthena vākyena bhavitavyam samāsena ca .
yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate mahat kaṣṭam śritaḥ iti na jātu cit samāsena asau gamyate mahat kaṣṭaśritaḥ iti .
etasmāt hetoḥ brūmaḥ agamakatvāt iti .
na brūmaḥ apaśabdaḥ syāt iti .
yatra gamakaḥ bhavati bhavati tatra vṛttiḥ .
tat yathā : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti .
yadi agamakatvam hetuḥ na arthaḥ samarthagrahaṇena .
iha api bhāryā rājñaḥ puruṣaḥ devadattasya iti yaḥ arthaḥ vākyena gamyate na asau jātu cit samāsena asau gamyate bhārya rājapuruṣaḥ devadattasya iti .
tasmāt na arthaḥ samarthagrahaṇena .
idam tarhi prayojanam .
asti asamarthasamāsaḥ nañsamāsaḥ gamakaḥ .
tasya sādhutvam mā bhūt .
akiñcit kurvāṇam amāṣam haramāṇam agādhāt utsṛṣṭam iti .
etat api na asti prayojanam .
avaśyam kasya cit nañsamāsasya gamakasya sādhutvam vaktavyam .
asūryampaśyāni mukhāni apunargeyāḥ ślokāḥ aśrāddhabhojī alavaṇabhojī brāhmaṇaḥ .
suṭ anapuṃsakasya etat niyamārtham bhaviṣyati .
etasya eva asamarthasamāsasya nañsamāsasya gamakasya sādhutvam bhavati na anyasya iti .
tasmān na arthaḥ samarthagrahaṇena .