Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.1.2
samarthaḥ padavidhiḥ
Aṣṭādhyāyī 2.1.1
Vṛtti Patañjali

atha samarthagrahaṇam kimartham .

vakṣyati dvitīyā śritādibhiḥ samasyate .

kaṣṭaśritaḥ narakaśritaḥ iti .

samarthagrahaṇam kimartham .

paśya devadatta kaṣṭam .

śritaḥ viṣṇumitraḥ gurukulam .

tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena .

śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ .

samarthagrahaṇam kimartham .

tiṣṭha tvam śaṅkulayā .

khaṇḍaḥ dhāvati musalena .

caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ .

gohitam aśrahitam .

samarthagrahaṇam kimartham .

sukham gobhyaḥ .

hitam devadattāya .

pañcamī bhayena .

vṛkabhayam dasyubhayam corabhayam .

samarthagrahaṇam kimartham .

gaccha tvam mā vṛkebhyaḥ .

bhayam devadattasya yajñadattāt .

ṣaṣṭhī subantena samasyate : rājapuruṣaḥ , brāhmaṇakambalaḥ .

samarthagrahaṇam kimartham .

bhāryā rājñaḥ .

puruṣaḥ devadattasya .

saptamī śauṇḍaiḥ : akṣaśauṇḍaḥ , strīśauṇḍaḥ .

samarthagrahaṇam kimartham .

kuśalaḥ devadattaḥ akṣeṣu .

śauṇḍaḥ pibati pānāgāre .

atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe iha kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti .

na vā bhavati mahākaṣṭaśritaḥ iti .

bhavati yadā etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam mahākaṣṭam , mahākaṣṭam śritaḥ mahākaṣṭaśritaḥ iti .

yadā tu etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam śritaḥ iti tadā na bhavitavyam tadā ca prapnoti .

tadā kasmāt na bhavati .

kasya kasmāt na bhavati .

kim dvayoḥ āhosvit bahūnām .

bahūnām kasmāt na bhavati .

sup supā iti vartate .

nanu ca bhoḥ ākṛtau śāstrāṇi pravartante .

tat yathā prātipadikāt iti vartamāne anyasmāt ca anyasmāt ca prātipadikāt utpattiḥ bhavati .

satyam etat .

ākṛtiḥ tu pratyekam parisamāpyate .

yāvati etat parisamāpyate prātipadikāt iti tāvataḥ utpattyā bhavitavyam .

pratyekam ca etat parisamāpyate na samudāye .

evam iha api yāvati etat parisamāpyate sup supā iti tāvataḥ samāsena bhavitavyam .

dvayoḥ dvayoḥ ca etat parisamāpyate na bahuṣu .

dvayoḥ tarhi kasmāt na bhavati .

asāmarthyāt .

katham asāmarthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

yadi sāpekṣam asamartham bhavati iti ucyate rājapuruṣaḥ abhirūpaḥ rājapuruṣaḥ darśanīyaḥ atra vṛttiḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

pradhānam atra sāpekṣam .

bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .

yatra tarhi apradhānam sāpekṣam bhavati tatra te vṛttiḥ na prāpnoti : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

samudāyapekṣā atra ṣaṣṭḥī sarvam gurukulam apekṣate .

yatra tarhi na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī tatra vṛttiḥ na prāpnoti : kim odanaḥ śālīnām .

saktvāḍhakam āpaṇīyānām .

kutaḥ bhavān pāṭaliputrakaḥ .

iha ca api : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti : yadi eṣā samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī syāt na etat niyogataḥ gamyeta devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti .

kim tarhi .

anyasya api guruputraḥ devadattasya kim cit iti eṣaḥ arthaḥ gamyeta .

yataḥ tu niyogataḥ devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti eṣaḥ arthaḥ gamyate ataḥ manyāmahe na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī iti .

anyatra khalu api samarthagrahaṇe sāpekṣasya api kāryam bhavati .

kva anyatra .

isusoḥ sāmarthye .

brāhamaṇasya sarpiḥ karoti iti .

tasmāt na aeta śakyak vaktum sāpekṣam asamartham bhavati iti .

vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti .

saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti vaktavyam .

yadi saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti ucyate devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti atra vṛttiḥ na prāpnoti .

agurukulaputrādīnām iti vaktavyam .

tat tarhi vaktavyam saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate agurukulaputrādīnām iti .

na vaktavyam .

vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati .

agamakatvāt .

iha samānārthena vākyena bhavitavyam samāsena ca .

yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate mahat kaṣṭam śritaḥ iti na jātu cit samāsena asau gamyate mahat kaṣṭaśritaḥ iti .

etasmāt hetoḥ brūmaḥ agamakatvāt iti .

na brūmaḥ apaśabdaḥ syāt iti .

yatra gamakaḥ bhavati bhavati tatra vṛttiḥ .

tat yathā : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti .

yadi agamakatvam hetuḥ na arthaḥ samarthagrahaṇena .

iha api bhāryā rājñaḥ puruṣaḥ devadattasya iti yaḥ arthaḥ vākyena gamyate na asau jātu cit samāsena asau gamyate bhārya rājapuruṣaḥ devadattasya iti .

tasmāt na arthaḥ samarthagrahaṇena .

idam tarhi prayojanam .

asti asamarthasamāsaḥ nañsamāsaḥ gamakaḥ .

tasya sādhutvam mā bhūt .

akiñcit kurvāṇam amāṣam haramāṇam agādhāt utsṛṣṭam iti .

etat api na asti prayojanam .

avaśyam kasya cit nañsamāsasya gamakasya sādhutvam vaktavyam .

asūryampaśyāni mukhāni apunargeyāḥ ślokāḥ aśrāddhabhojī alavaṇabhojī brāhmaṇaḥ .

suṭ anapuṃsakasya etat niyamārtham bhaviṣyati .

etasya eva asamarthasamāsasya nañsamāsasya gamakasya sādhutvam bhavati na anyasya iti .

tasmān na arthaḥ samarthagrahaṇena .