paraḥ sannikarṣaḥ samhitā cet adrutāyām asaṃhitam .

paraḥ sannikarṣaḥ saṃhitā cet adrutāyām vṛttau saṃhitāsañjñā na prāpnoti .

drutāyām eva hi paraḥ sannikarṣo varṇānām na adrutāyām .

tulyaḥ samnikarṣaḥ .

tulyaḥ samnikarṣaḥ varṇānām drutamadhyamavilimbitāsu vṛttiṣu .

kiṅkṛtaḥ tarthi viśeṣaḥ .

varṇakālabhūyastvam tu .

varṇānām tu kālabhūyastvam .

tat yathā .

hastimaśakayoḥ tulyaḥ sannikarṣaḥ prāṇibhūyastvam tu .

yadi evam

drutāyām taparakaraṇe madhyamavilimbitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt .

drutāyām taparakaraṇe madhyamavilimbitayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam .

kim kāraṇam .

kālabhedāt .

ye drutāyām vṛttau varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te madhyamāyām ye madhyamāyām vṛttau varṇāḥ tribhāgādhikāste vilimbitāyām .

uktam vā .

kim uktam .

siddham tu avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante iti .

atha vā śabdāvirāmaḥ saṃhitā iti etat lakṣaṇam kariṣyate .

śabdāvirāme prativarṇam avasānam .

śabdāvirāme prativarṇam avasānasañjñā prāpnoti .

kim idam prativarṇam iti .

varṇam varṇam prati prativarṇam .

yena eva yatnena ekaḥ varṇaḥ uccyāryate vicchinne varṇe upasaṃhṛtya tam anyam upādāya dvitīyaḥ prayujyate tathā tṛtīyaḥ tathā caturthaḥ .

evam tarhi anavakāśā saṃhitāsañjñā avasānasañjñām bādhiṣyate .

atha vā avasānasañjñāyām prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ virāmaḥ iti .

kaḥ ca sādhīyaḥ .

yaḥ śabdārthayoḥ virāmaḥ .

atha vā hrādāvirāmaḥ saṃhā iti etat lakṣaṇam kariṣyate .

hrādāvirāme sparśāghoṣasaṃyoge asannidhānāt asaṃhitam .

hrādāvirāme sparśānām aghoṣāṇām saṃyoge asamnidhānāt saṃhitāsañjñā na prāpnoti .

kukkuṭaḥ pippakā pittam iti .

kim ucyate saṃyoge iti .

atha yatra ekaḥ pacati iti ekaḥ pūrvaparayoḥ hrādena pracchādyate .

tad yathā .

dvayoḥ raktayoḥ vastrayoḥ madhye śuklam vastram tadguṇam upalabhyate .

badarapiṭake riktakaḥ lohakaṃsaḥ tadguṇaḥ upalabhyate .

ekena tulyaḥ sannidhiḥ .

yathā ekaḥ varṇaḥ hrādena pracchādyate evam anekaḥ api .

atha vā paurvāparyam akālavyapetam saṃhitā iti etat lakṣaṇam kariṣyate.

paurvāparyam akālavyapetam saṃhitā cet pūrvāparābhāvāt asaṃhitam .

paurvāparyam akālavyapetam saṃhitā cet pūrvāparābhāvāt saṃhitāsañjñā na prāpnoti .

na hi varṇānām paurvāparyam asti .

kim kāraṇam .

ekaikavarṇavartitvāt vācaḥ uccaritapradhvaṃsitvāt ca varṇānām .

ekaikavarṇavartinī vāk .

na dvau yugapat uccārayati .

gauḥ iti yāvat gakāre vāk vartate na aukāre na visarjanīye .

yāvat aukāre na gakāre na visarjanīye .

yāvat visarjanīye na gakāre na aukāre .

uccaritapradhvaṃsitvāt .

uccaritapradhvaṃsinaḥ khalu api varṇāḥ .

uccaritaḥ pradhvastaḥ .

atha aparaḥ prayujyate .

na varṇaḥ varṇasya sahāyaḥ .

evam tarhi

buddhau kṛtvā sarvāḥ ceṣṭhāḥ kartā dhīraḥ tatvannītiḥ śabdena arthān vācyān dṛṣṭvā buddhau kuryāt paurvāparyam .

buddhiviṣayam eva śabdānām paurvāparyam .

iha yaḥ eṣaḥ manuṣyaḥ prekṣāpūrvakārī bhavati saḥ paśyati asamin arthe ayam śabdaḥ prayoktvayaḥ smin tāvat śabde ayam tāvat varṇaḥ tataḥ ayam tataḥ ayam iti .