Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.23.2
kārake
Aṣṭādhyāyī 1.4.23
Vṛtti Patañjali

ayam tarhi doṣaḥ karmasañjñāprasaṅgaḥ ca akathitasya brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

kārakaḥ iti mahatī sañjñā kriyate .

sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .

kutaḥ etat .

laghvartham hi sañjñākāraṇam .

tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etatprayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta .

karoti iti kārakam iti .

anvartham iti cet akartari kartṛśabdānupapattiḥ .

anvartham iti cet akartari kartṛśabdaḥ na upapadyate .

karaṇam kārakam adhikaraṇam kārakam iti .

siddham tu pratikārakam kriyābhedāt pacādīnām karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛbhāvaḥ .

siddhaḥ karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛbhāvaḥ .

kutaḥ .

pratikārakam kriyābhedāt pacādīnām .

pacādīnām hi pratikārakam kriyā bhidyate .

kim idam pratikārakam iti .

kārakam kārakam prati pratikārakam .

kaḥ asau pratikārakam kriyābhedaḥ pacādīnām .

adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidhopadakarṣaṇikriyāḥ pradhānasya kartuḥ pākaḥ .

adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidhopakarṣaṇādikriyāḥ kurvan eva devadattaḥ pacati iti ucyate .

tatra tadā paciḥ vartate .

eṣaḥ pradhānakartuḥ pākaḥ .

etat pradhānakartuḥ kartṛtvam .

droṇam pacati āḍhakam pacati ti sambhavanakriyā dhāraṇakriyā ca adhikaraṇasya pākaḥ .

droṇam pacati āḍhakam pacati iti sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kurvatī sthālī pacati iti ucatye .

tatra tadā paciḥ vartate .

eṣaḥ dhikaraṇasya pākaḥ .

etat adhikaraṇasya kartṛtvam .

edhāḥ pakṣyanti ā viklitteḥ jvaliṣyanti iti jvalvanakriyā karaṇasya pākaḥ .

edhāḥ pakṣyanti ā viklitteḥ jvaliṣyanti iti kurvanti kāṣṭhāni pacanti iti ucyante .

tatra tadā paciḥ vartate .

eṣaḥ karaṇasya pākaḥ .etat karaṇasya kartṛtvam .

udyamananipātanāni kartuḥ chidikriyā .

udyamananipātanāni kurvan devadattaḥ chinatti iti ucyate .

tatra tadā chidiḥ vartate .

eṣaḥ pradhānakartuḥ chedaḥ .

etat pradhānakartuḥ kartṛtvam .

yat tat na tṛṇena tatparaśoḥ chedanam .

yat tat samāne udyamane nipātane ca paraśunā chidyate na tṛṇena tat paraśoḥ chedanam .

avaśyam ca etat evam vijñeyam .

itarathā hi asitṛṇayoḥ chedane aviśeṣaḥ syāt .

yaḥ hi manyata udyamananipātanāt eva etat bhavati chinatti iti asitṛṇayoḥ chedane na tasya viśeṣaḥ syāt .

yat asinā chidyate tṛṇena api tat chidyeta .

apādānādīnām tu aprasiddhiḥ .

apādānādīnām kartṛtvasya aprasiddhiḥ .

yathā hi bhavatā karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛtvam nirdarśitam na tathā apādānādīnām kartṛtvam nidarśyate .

na vā svatantraparatantratvāt tayoḥ paryāyeṇa vacanam vacanāśrayā ca sañjñā .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

svatantraparatantratvāt .

sarvatra eva atra svātantryam pāratantryam ca vivakṣitam .

tayoḥ paryāyeṇa vacanam .

tayoḥ svātantryapāratantryayoḥ paryāyeṇa vacanam bhaviṣyati .

vacanāśrayā ca sañjñā bhaviṣyati .

tat yathā .

balāhakāt vidyotate .

balāhake vidyotate .

balāhakaḥ vidyotate iti .

kim tarhi ucyate apādānādīnām tu aprasiddhiḥ iti .

evam tarhi na brūmaḥ apādānādīnām kartṛtvasya aprasiddhiḥ iti .

paryāptam karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛtvam nidarśitam apādānīnām kartṛtvanirdarśanāya .

paryāptaḥ hyekaḥ pulākaḥ sthālyāḥ nirdarśanāya .

kim tarhi .

sañjñāyāḥ aprasiddhiḥ .

yāvatā sarvatra eva atra svātantryam vidyate pāratantryam ca tatra paratvāt kartṛsañjñā eva prāpnoti .

atra api na vā svatantryaparatantratvāt tayoḥ paryāyeṇa vacanam vacanāśrayā ca sañjñā iti eva .

yathā punaḥ idam sthālyāḥ svātantryam nidarśitam sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kurvatī sthālī svatantrā iti kva idānīm paratantrā syāt .

yat tat prakṣālanam parivartanam vā .

na vai evamartham sthālī upādiyate prakṣālanam parivartanam ca kariṣyāmi iti .

katham tarhi .

sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kariṣyati iti .

tatra ca sau svatantrā .

kva idānīm paratantrā .

evam tarhi sthālīsthe yatne kathyamāne sthālī svatantrā kartṛsthe yatne kathyamāne paratantrā .

nanu ca bhoḥ kartṛsthe api vai yatne kathyamāne sthālī sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca karoti .

tatra asau svatantrā .

kva idānīm paratantrā .

evam tarhi pradhānena samavāye sthālī paratantrā vyavāye svatantrā .

tat yathā amātyādīnām rājñā saha samavāye pāratantryam vyavāye svātantryam .

kim punaḥ pradhānam .

kartā .katham punaḥ jñāyate kartā pradhānam iti .

yat sarveṣu sādhaneṣu samnihiteṣu kartā pravartayitā bhavati .

nanu ca bhoḥ pradhānena api vai samavāye sthālyāḥ anenārthaḥ adhikaraṇam kārakam iti .

na hi kārakam iti anena adhikaraṇatvam uktam adhikaraṇamiti vā kārakatvam .

ubhau ca anyonyaviśeṣakau bhavataḥ .

katham .

ekadravyasamavāyitvāt .

tat yathā gārgyaḥ devadattaḥ iti .

na hi gārgyaḥ iti anena devadattatvam uktam devadattaḥ iti anena vā gārgyatvam .

ubhau ca anyonyaviśeṣakau bhavataḥ ekadravyasamavāyitvāt .

evam tarhi sāmānyabhūtā kriyā vartate tasyāḥ nirvartakam kārakam .

atha vā yāvat brūyāt kriyāyāmiti tāvat kārake iti .

evam ca kṛtvā nirdeśaḥ upapannaḥ bhavati kārake iti .

itarathā hi kārakeṣu iti brūyāt .