ayam tarhi doṣaḥ karmasañjñāprasaṅgaḥ ca akathitasya brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
kārakaḥ iti mahatī sañjñā kriyate .
sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .
kutaḥ etat .
laghvartham hi sañjñākāraṇam .
tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etatprayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta .
karoti iti kārakam iti .
anvartham iti cet akartari kartṛśabdānupapattiḥ .
anvartham iti cet akartari kartṛśabdaḥ na upapadyate .
karaṇam kārakam adhikaraṇam kārakam iti .
siddham tu pratikārakam kriyābhedāt pacādīnām karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛbhāvaḥ .
siddhaḥ karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛbhāvaḥ .
kutaḥ .
pratikārakam kriyābhedāt pacādīnām .
pacādīnām hi pratikārakam kriyā bhidyate .
kim idam pratikārakam iti .
kārakam kārakam prati pratikārakam .
kaḥ asau pratikārakam kriyābhedaḥ pacādīnām .
adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidhopadakarṣaṇikriyāḥ pradhānasya kartuḥ pākaḥ .
adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidhopakarṣaṇādikriyāḥ kurvan eva devadattaḥ pacati iti ucyate .
tatra tadā paciḥ vartate .
eṣaḥ pradhānakartuḥ pākaḥ .
etat pradhānakartuḥ kartṛtvam .
droṇam pacati āḍhakam pacati ti sambhavanakriyā dhāraṇakriyā ca adhikaraṇasya pākaḥ .
droṇam pacati āḍhakam pacati iti sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kurvatī sthālī pacati iti ucatye .
tatra tadā paciḥ vartate .
eṣaḥ dhikaraṇasya pākaḥ .
etat adhikaraṇasya kartṛtvam .
edhāḥ pakṣyanti ā viklitteḥ jvaliṣyanti iti jvalvanakriyā karaṇasya pākaḥ .
edhāḥ pakṣyanti ā viklitteḥ jvaliṣyanti iti kurvanti kāṣṭhāni pacanti iti ucyante .
tatra tadā paciḥ vartate .
eṣaḥ karaṇasya pākaḥ .etat karaṇasya kartṛtvam .
udyamananipātanāni kartuḥ chidikriyā .
udyamananipātanāni kurvan devadattaḥ chinatti iti ucyate .
tatra tadā chidiḥ vartate .
eṣaḥ pradhānakartuḥ chedaḥ .
etat pradhānakartuḥ kartṛtvam .
yat tat na tṛṇena tatparaśoḥ chedanam .
yat tat samāne udyamane nipātane ca paraśunā chidyate na tṛṇena tat paraśoḥ chedanam .
avaśyam ca etat evam vijñeyam .
itarathā hi asitṛṇayoḥ chedane aviśeṣaḥ syāt .
yaḥ hi manyata udyamananipātanāt eva etat bhavati chinatti iti asitṛṇayoḥ chedane na tasya viśeṣaḥ syāt .
yat asinā chidyate tṛṇena api tat chidyeta .
apādānādīnām tu aprasiddhiḥ .
apādānādīnām kartṛtvasya aprasiddhiḥ .
yathā hi bhavatā karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛtvam nirdarśitam na tathā apādānādīnām kartṛtvam nidarśyate .
na vā svatantraparatantratvāt tayoḥ paryāyeṇa vacanam vacanāśrayā ca sañjñā .
na vā eṣaḥ doṣaḥ .
kim kāraṇam .
svatantraparatantratvāt .
sarvatra eva atra svātantryam pāratantryam ca vivakṣitam .
tayoḥ paryāyeṇa vacanam .
tayoḥ svātantryapāratantryayoḥ paryāyeṇa vacanam bhaviṣyati .
vacanāśrayā ca sañjñā bhaviṣyati .
tat yathā .
balāhakāt vidyotate .
balāhake vidyotate .
balāhakaḥ vidyotate iti .
kim tarhi ucyate apādānādīnām tu aprasiddhiḥ iti .
evam tarhi na brūmaḥ apādānādīnām kartṛtvasya aprasiddhiḥ iti .
paryāptam karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛtvam nidarśitam apādānīnām kartṛtvanirdarśanāya .
paryāptaḥ hyekaḥ pulākaḥ sthālyāḥ nirdarśanāya .
kim tarhi .
sañjñāyāḥ aprasiddhiḥ .
yāvatā sarvatra eva atra svātantryam vidyate pāratantryam ca tatra paratvāt kartṛsañjñā eva prāpnoti .
atra api na vā svatantryaparatantratvāt tayoḥ paryāyeṇa vacanam vacanāśrayā ca sañjñā iti eva .
yathā punaḥ idam sthālyāḥ svātantryam nidarśitam sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kurvatī sthālī svatantrā iti kva idānīm paratantrā syāt .
yat tat prakṣālanam parivartanam vā .
na vai evamartham sthālī upādiyate prakṣālanam parivartanam ca kariṣyāmi iti .
katham tarhi .
sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kariṣyati iti .
tatra ca sau svatantrā .
kva idānīm paratantrā .
evam tarhi sthālīsthe yatne kathyamāne sthālī svatantrā kartṛsthe yatne kathyamāne paratantrā .
nanu ca bhoḥ kartṛsthe api vai yatne kathyamāne sthālī sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca karoti .
tatra asau svatantrā .
kva idānīm paratantrā .
evam tarhi pradhānena samavāye sthālī paratantrā vyavāye svatantrā .
tat yathā amātyādīnām rājñā saha samavāye pāratantryam vyavāye svātantryam .
kim punaḥ pradhānam .
kartā .katham punaḥ jñāyate kartā pradhānam iti .
yat sarveṣu sādhaneṣu samnihiteṣu kartā pravartayitā bhavati .
nanu ca bhoḥ pradhānena api vai samavāye sthālyāḥ anenārthaḥ adhikaraṇam kārakam iti .
na hi kārakam iti anena adhikaraṇatvam uktam adhikaraṇamiti vā kārakatvam .
ubhau ca anyonyaviśeṣakau bhavataḥ .
katham .
ekadravyasamavāyitvāt .
tat yathā gārgyaḥ devadattaḥ iti .
na hi gārgyaḥ iti anena devadattatvam uktam devadattaḥ iti anena vā gārgyatvam .
ubhau ca anyonyaviśeṣakau bhavataḥ ekadravyasamavāyitvāt .
evam tarhi sāmānyabhūtā kriyā vartate tasyāḥ nirvartakam kārakam .
atha vā yāvat brūyāt kriyāyāmiti tāvat kārake iti .
evam ca kṛtvā nirdeśaḥ upapannaḥ bhavati kārake iti .
itarathā hi kārakeṣu iti brūyāt .