Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.24.1
dhruvamapāye 'pādānam
Aṣṭādhyāyī 1.4.24
Vṛtti Patañjali

dhruvam iti kimartham .

grāmāt āgacchati śakaṭena .

na etat asti .

karaṇasañjñā atra bādhikā bhaviṣyati .

idam tarhi grāmāt āgacchan kaṃsapātryām pāṇinā odanam bhuṅkte iti .

atra api adhikaraṇasañjñā bādhikā bhaviṣyati .

idam tarhi vṛkṣasya parṇam patati .

kuḍyasya piṇḍaḥ patiti iti .

jugupsāvirāmapramādārthānām upasamkhyānam .

jugupsāvirāmapramādārthānām upasamkhyānam kartavyam .

jugupsā .

adharmāt jugupsate. adharmāt bībhatsate .

virāma | dharmāt viramati. dharmāt nivartate .

pramāda .

dharmāt pramādyati .

dharmāt muhyati .

iha ca upasamkhyānam kartavyam .

sāmkāśyakebhyaḥ pāṭaliputrakāḥ abhirūpatarāḥ iti .

tat tarhi idam vaktavyam .

na vaktavyam .

iha tāvat adharmāt jugupsate adharmāt bībhatsate iti .

yaḥ eṣaḥ manuṣyaḥ prekṣāpūrvakārī bhavati saḥ paśyati duḥkhaḥ adharmaḥ na anena kṛtyam asti iti .

saḥ buddhyā samprāpya nivartate .

tatra dhruvamapāye apādānam iti eva siddham .

iha ca dharmāt viramati dharmāt nivartate iti dharmāt pramādyati dharmāt muhyati iti .

yaḥ eṣaḥ manuṣyaḥ sambhinnabuddhiḥ bhavati saḥ paśyati na idam kim cit dharmaḥ nāma na enam kariṣyāmi iti .

saḥ buddhyā samprāpya nivartate .

tatra dhruvamapāye apādānam iti eva siddham .

iha ca sāmkāśyakebhyaḥ pāṭaliputrakāḥ abhirūpatarāḥ iti .

yaḥ taiḥ sāmyam gatavān bhavati saḥ etatprayuṅkte .

gatiyukteṣu apādānasañjñā na papadyate adhruvatvāt .

gatiyukteṣu apādānasañjñā na upapadyate .

aśvāt trastāt patitaḥ .

rathāt pravītāt patitaḥ .

sārthāt gacchataḥ hīnaḥ iti .

kim kāraṇam .

adhruvatvāt .

na vā adhrauvyasya avivikṣitatvāt .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

adhrauvyasya avivakṣitatvāt .

na atra adhrauvyam vivakṣitam .

kim tarhi .

dhrauvyam .

iha tāvat aśvāt trastāt patitaḥ iti .

yat tadaśve aśvatvam āśugāmitvam tat dhruvam tat ca vivakṣitam .

rathāt pravītāt patitaḥ iti yat tat rathe rathatvam ramante asmin rathaḥ iti tat dhruvam tat ca vivakṣitam .

sārthāt gacchataḥ hīnaḥ iti yat tatsārthe sārthatvam sahārthībhāvaḥ tat dhruvam tat ca vivakṣiktam .

yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum ye tu ete atyantagatiyuktāḥ tatra katham .

dhāvataḥ patitaḥ .

tvaramāṇāt patitaḥ iti .

atra api na vā adhrauvyasya avivakṣitatvāt iti eva siddham .

katham punaḥ sataḥ nāma avivakṣā syāt .

sataḥ api avivakṣā bhavati .

tat yathā alomikā eḍakā .

anudarā kanya iti .

asataḥ ca vivakṣā bhavati .

samudraḥ kuṇḍikā .

vindhyaḥ vardhitakam iti