Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.21.2
bahuṣu bahuvacanam
Aṣṭādhyāyī 1.4.21
Vṛtti Patañjali

kimartham punaḥ idam ucyate .

suptiṅām aviśeṣavidhānāt dṛṣtaviprayogatvāt ca niyamārtham vacanam .

supaḥ aviśeṣeṇa prātipadikamātrāt vidhīyante .

tiṅaḥ aviśeṣeṇa dhātumātrāt vidhīyante .

tatra etat syāt yadi apyaviśeṣeṇa vidhīyante na eva viprayogaḥ lakṣyate iti .

dṛṣṭaviprayogatvāt ca .

dṛśyate khalu api viprayogaḥ .

tadyathā : akṣīṇi me darśanīyāni , pādāḥ me sukumārāḥ iti .

suptiṅoḥ aviśeṣavidhānāt dṛṣṭaviprayogatvāt ca vyatikaraḥ prāpnoti .

iṣyate ca avyatikaraḥ syāt iti .

tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti niyamārtham vacanam .

evamartham idam ucyate .

atha etasmin niyamārthe sati kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : ekasmin eva ekavacanam , dvayoḥ eva dvivacanam , bahuṣu eva bahuvacanam iti .

āhosvit arthaniyamaḥ : ekasmin ekavacanam eva , dvayoḥ dvivacanam eva , bahuṣu bahuvacanam eva iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

tatra pratyayaniyame avyayānām padasañjñābhāvaḥ asubantatvāt .

tatra pratyayaniyame avyayānām padasañjñā na prāpnoti .

uccaiḥ nīcaiḥ iti .

kim kāraṇam .

asubantatvāt .

arthaniyame siddham .

arthaniyame siddham bhavati .

astu arthaniyamaḥ .

atha vā punaḥ astu pratyayaniyamaḥ .

nanu ca uktam : tatra pratyayaniyame avyayānām padasañjñābhāvaḥ asubantatvāt iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

supām karmādayaḥ api arthāḥ saṅkhyā ca eva tathā tiṅām .

supām saṅkhyā ca eva arthaḥ karmādayaḥ ca .

tathā tiṅām .

prasiddhaḥ niyamaḥ tatra .

prasiddhaḥ tatra niyamaḥ .

niyamaḥ prakṛteṣu vā .

atha vā prakṛtān arthān apekṣya niyamaḥ .

ke ca prakṛtāḥ .

ekatvādayaḥ .

ekasmin eva ekavacanam na dvayoḥ na bahuṣu .

dvayoḥ eva dvivacanam naikasmin na bahuṣu .

bahuṣu eva bahuvacanam na dvayoḥ na ekasmin iti .

atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati utpadyante avyayebhyaḥ svādayaḥ iti yat ayam avyayāt āpsupaḥ iti avyayāt lukam śāsti .