Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.21.1
bahuṣu bahuvacanam
Aṣṭādhyāyī 1.4.21
Vṛtti Patañjali

bahuṣu bahuvacanam iti ucyate .

keṣu bahuṣu .

artheṣu .

yadi evam vṛkṣaḥ plakṣaḥ atra api prāpnoti .

bahavaḥ te arthāḥ mūlam skandhaḥ phalam palāśam iti .

evam tarhi ekavacanam dvivacanam bahuvacanamiti śabdasañjñāḥ etāḥ .

yeṣu artheṣu svādayaḥ vidhīyante teṣu bahuṣu .

keṣu ca artheṣu svādayaḥ vidhīyante .

karmādiṣu .

na vai karmādayaḥ vibhaktyarthāḥ .

ke tarhi .

ekatvādayaḥ .

ekatvādiṣu api vai vibhakyartheṣu avaśyam karmādayaḥ nimittatvena upādeyāḥ .

karmaṇaḥ ekatve karmaṇaḥ dvitve karmaṇaḥ bahutve iti .

saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ .

na hi antareṇa bhāvapratyayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ .

iha ca : iti eke manyante , tat eke manyante iti paratvāt ekavacanam prāpnoti .

bahuṣu bahuvacanam iti eṣaḥ yogaḥ paraḥ kariṣyate .

sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati .

iha ca : bahuḥ odanaḥ , bahuḥ sūpaḥ iti paratvāt bahuvacanam prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yat tāvat ucyate na hi antareṇa bhāvaprayayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ iti tan na .

antareṇa api bhāvapratyayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ .

katham .

iha kadā cit guṇaḥ guṇiviśeṣakaḥ bhavati .

tat yathā paṭaḥ śuklaḥ iti .

kadā cit ca guṇinā guṇaḥ vypadiśyate .

paṭhasya śuklaḥ iti .

tat yadā tāvat guṇaḥ guṇiviśeṣakaḥ bhavati paṭaḥ śuklaḥ iti tadā sāmānādhikaraṇyam guṇaguṇinoḥ .

tadā na antareṇa bhāvapratyayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ .

yadā tu guṇinā guṇaḥ vyapadiśyate paṭasya śuklaḥ iti svapradhānaḥ tadā guṇaḥ bhavati .

tadā dravye ṣaṣṭhī .

tadā antareṇa bhāvapratyayam guaṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ .

na ca iha vayam ekatvādibhiḥ karmādīn viśeṣayiṣyāmaḥ .

kim tarhi .

karmādibhiḥ ekatvādīn viśeṣayiṣyāmaḥ .

katham .

ekasmin ekavacanam .

kasyaikasmin .

karmaṇaḥ .

dvayoḥ dvivacanam .

kayoḥ dvayoḥ .

karmaṇoḥ .

bahuṣu bahuvacanam .

keṣām bahuṣu .

karmaṇām iti .

katham bahuṣu bahuvacanamiti .

etat eva jñāpayati ācāryaḥ nānādhikaraṇavācī yaḥ bahuśabdaḥ tasya idam grahaṇam na vaipulyavācinaḥ iti .

kim etasya jñāpane prayojanam .

yat uktam bahuḥ odanaḥ bahuḥ sūpaḥ iti paratvāt bahuvacanam prāpnoti iti sa doṣaḥ na bhavati .

yat apyucyate iti eke manyante tat eke manyanta iti paratvāt ekavacanam prāpnoti iti na eṣaḥ doṣaḥ .

ekaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ .

asti eva samkhyāvācī .

tat yathā ekaḥ dvau bahavaḥ iti .

asti asahāyavācī .

tat yathā ekāgnayaḥ ekahalāni ekākibhiḥ kṣudrakaiḥ jitam iti .

asti anyārthe vartate .

tat yathā sadhamādaḥ dyumnaḥ ekāḥ tāḥ .

anyāḥ iti arthaḥ .

tat yaḥ anyārthe vartate tasya eṣaḥ prayogaḥ .