antaraṅgam ca .

antaraṅgam ca balīyaḥ bhavati iti vaktavyam .

kim prayojanam .

prayojanam yaṇekādeśettvottvāni guṇavṛddhidvirvacanāllopasvarebhyaḥ .

guṇāt yaṇādeśaḥ : syonaḥ , syonā .

guṇaḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca .

paratvāt guṇaḥ syāt .

yaṇādeśaḥ bhavatyantaraṅgataḥ .

vṛddheḥ yaṇādeśaḥ .

dyaukāmiḥ syaukāmiḥ .

vṛddhiḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca .

paratvāt vṛddhiḥ syāt .

yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

dvirvacanāt yaṇādeśaḥ .

dudyūṣati susyūṣati .

dvirvacanam ca prāpnoti yaṇādeḥ ca .

nityatvāt dvirvacanam syāt .

yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

allopasya ca yaṇādeśasya ca na asti sampradhāraṇā .

svarāt yaṇādeśaḥ .

dyaukāmiḥ syaukāmiḥ .

svaraḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca .

paratvāt svaraḥ syāt .

yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

guṇāt ekādeśaḥ .

kādraveyaḥ mantram apaśyat .

guṇaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

paratvāt guṇaḥ syāt .

ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

vṛddheḥ ekādeśaḥ .

vaikṣmāṇiḥ sausthitiḥ .

vṛddhiḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

paratvāt vṛddhiḥ syāt .

ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

dvirvacanāt ekādeśaḥ .

jñāyā odanaḥ jñaudanaḥ .

jñaudanam icchati jñaudanīyati .

jñaudanīyateḥ san jujñaudanīyiṣati .

dvirvacanam ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

nityatvāt dvirvacanam syāt .

ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

allopāt ekādeśaḥ .

śunā śune .

allopaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

paratvāt allopaḥ syāt .

ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

na etat asti prayojanam .

na asti atra viśeṣaḥ allopena vā nivṛttau satyām pūrvatvena vā .

ayam asti viśeṣaḥ .

allopena nivṛttau satyām udāttanivṛttisvaraḥ prasajyeta .

na atra udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti .

kim kāraṇam .

na gośvansāvavarṇa iti pratiṣedhāt .

na eṣaḥ udāttanivṛttisvarasya pratiṣedhaḥ .

kasya tarhi .

tṛtīyādisvarasya .

yatra tarhi tṛtīyādisvaraḥ na asti .

śunaḥ paśya iti .

evam tarhi na lākṣaṇikasya pratiṣedham śiṣmaḥ .

kim tarhi .

yena kena cit lakṣaṇena prāptasya vibhaktisvarasya pratiṣedhaḥ .

yatra tarhi vibhaktiḥ na asti .

bahhuśunī iti .

yadi punaḥ ayam udāttanivṛttisvarasya api pratiṣedhaḥ vijñāyeta .

na evam śakyam .

iha api prasajyeta : kumārī iti .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati nodāttanivṛttisvaraḥ śuni avatarati iti yat ayam śvanśabdam gaurādiṣu paṭhati .

antodāttārtham yatnam karoti .

siddham hi syān ṅīpā eva .

svarāt ekādekādeśaḥ .

sautthitiḥ vaikṣmāṇiḥ .

svaraḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

paratvātsvaraḥ syāt .

ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

guṇasya ca ittvottvayoḥ ca na asti sampradhāraṇā .

vṛddheḥ ittvottve .

staurṇiḥ paurtiḥ .

vṛddhiḥ ca prāpnoti ittvottve ca .

paratvāt vṛddhiḥ syāt .

ittvottve bhavataḥ antaraṅgataḥ .

dvirvacanāt ittvottve .

ātestīryate āpopūryate .

dvirvacanam ca prāpnoti ittvottve ca .

nityatvāt dvirvacanam syāt .

ittvottve bhavataḥ antaraṅgataḥ .

allopasya ca ittvottvayoḥ ca na asti sampradhāraṇā .

svare nāsti viśeṣaḥ .

iṇṅiśīnām āt guṇaḥ savarṇadīrghatvāt .

iṇṅiśīnām āt guṇaḥ savarṇadīrghatvāt prayojanam .

ayaje indram avape indram .

vṛkṣe indram plakṣe indram .

ye indram te indram .

āt guṇaḥ ca prāpnoti savarṇadīrghatvam ca .

paratvāt savaraṇadīrghatvam syāt .

āt guṇaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

na vā savarṇadīrghatvasya anavakāśatvāt .

na vā etat antaraṅgeṇa api sidhyati .

kim kāraṇam .

savarṇadīrghatvasya anavakāśatvāt .

anavakāśam savarṇadīrghatvam āt guṇam bādheta .

na etat antaraṅge asti anavakāśam param iti .

iha api syonaḥ , syonā iti śakyam vaktum na vā paratvāt guṇasya iti .

ūṅāpoḥ ekādeśaḥ ītvalopābhyām .

ūṅāpoḥ ekādeśaḥ ītvalopābhyām bhavati antaraṅgataḥ prayojanam .

ītvāt ekādeśaḥ .

khaṭvīyati mālīyati .

ītvam ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

paratvāt ītvam syāt .

ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

lopāt ekādeśaḥ .

kāmaṇḍaleyaḥ bhādrabāheyaḥ .

lopaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

paratvāt lopaḥ syāt .

ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

atha kimartham ītvalopābhyām iti ucyate na lopetvābhyāmiti eva ucyeta .

saṅkhyātānudeśaḥ mā bhūt iti .

āpaḥ api ekādeśaḥ lope prayojayati .

cauḍiḥ bālākiḥ .

āttvanapuṃsakopasarjanahrasvatvāni ayavāyāvekādeśatugvidhibhyaḥ .

āttvanapuṃsakopasarjanahrasvatvāni ayavāyāvekādeśatugvidhibhyaḥ bhavanti antaraṅgataḥ .

veñ vānīyam śo śānīyam glai glānīyam mlai mlānīyam glācchattram clācchatram .

āttvam ca prāpnoti ete ca vidhayaḥ .

paratvāt ete vidhayaḥ syuḥ .

āttvam bhavati antaraṅgataḥ .

napuṃsakopasarjanahrasvatvam ca prayojanam .

atiri atra atinu atra atiricchattram atinucchatram ārāśastri idam dhānāśaṣkuli idam niṣkauśāmbi idam nirvārāṇasi idam niṣkauśāmbicchatram nirvārāṇāsicchatram .

napuṃsakopasarjanahrasvatvam ca prāpnoti ete ca vidhayaḥ .

paratvāt ete vidhayaḥ syuḥ .

napuṃsakopasarjanahrasvatvam bhavati antaraṅgataḥ .

tuk yaṇekādeśaguṇavṛddhyauttvadīrghatvetvamumetttvarīvidhibhyaḥ .

yaṇekādeśaguṇavṛddhyauttvadīrghatvetvamumetttvarīvidhibhyaḥ tuk bhavati antaraṅgataḥ .

yaṇādeśāt .

agnicit atra somasut atra .

ekādeśāt .

agnicit idam somasut udakam .

guṇāt .

agnicite somasute .

vṛddheḥ .

praṛcchakaḥ prārcchakaḥ .

auttvāt .

agniciti somasuti .

dīrghatvāt .

jagadbhyām janagadbhyām .

ītvāt .

jagatyati janagatyati .

mumaḥ .

agnicinmanyaḥ somasunmanyaḥ .

etvāt .

jagadbhyaḥ janagadbhyaḥ .

rīvidheḥ .

sukṛtyati pāpakrṭyati .

anaṅānaṅbhyām ca iti vaktavyam .

sukṛt sukṛtdduṣkrṭau .

tuk ca prāpnoti ete ca vidhayaḥ .

paratvāt ete vidhayaḥ syuḥ .

tuk bhavati antaraṅgataḥ .

iyaṅādeśaḥ guṇāt .

iyaṅādeśaḥ guṇāt bhavati antaraṅgataḥ prayojanam .

dhiyati riyati .

iyaṅādeśaḥ ca prāpnoti guṇaḥ ca .

paratvāt guṇaḥ syāt .

iyaṅādeśaḥ bhavati antaraṇgataḥ .

uvaṅādeśaḥ ca iti vaktavyam .

prādudruvat prāsusruvat .

śveḥ samprasāraṇapūrvatvam yaṇādeśāt .

śveḥ samprasāraṇapūrvatvam yaṇādeśāt bhavati antaraṇgataḥ prayojanam .

śuśuvatuḥ śuśuvuḥ .

pūrvatvam ca prāpnoti yaṇādeśaḥ ca .

paratvāt yaṇādeśaḥ syāt .

pūrvatvam bhavati antaraṇgataḥ .

hvaḥ ākāralopāt .

hvaḥ ākāralopāt pūrvatvam bhavati antaraṅgataḥ prayojanam .

juhuvatuḥ juhuvuḥ .

pūrvatvam ca prāpnoti ākāralopaḥ ca paratvāt ākāralopaḥ syāt .

pūrvatvam bhavati antaraṅgataḥ .

svaraḥ lopāt .

svaraḥ lopāt bhavati antaraṅgataḥ prayojanam .

aupagavī saudāmanī .

svaraḥ ca prāpnoti lopaḥ ca .

paratvāt lopaḥ syāt .

svaraḥ bhavati antaraṅgataḥ .

pratyayavidhiḥ ekādeśāt .

pratyayavidhiḥ ekādeśāt bhavati antaraṅgataḥ prayojanam .

agniḥ indraḥ vāyuḥ udakam .

pratyayavidhiḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca .

paratvāt ekādeśaḥ syāt . |

pratyayavidhiḥ bhavati antaraṅgataḥ .

yaṇādeśāt ca iti vaktavyam .

agniḥ atra vāyuḥ atra .

lādeśaḥ varṇavidheḥ .

lādeśaḥ varṇavidheḥ bhavati antaraṅgataḥ prayojanam .

pacatu atra paṭhtu atra .

lādeśaḥ ca prāpnoti yaṇādeśaḥ ca .paratvāt yaṇādeśaḥ syāt .

lādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

tatpuruṣāntodāttatvam pūrvapadaprakṛtisvarāt .

tatpuruṣāntodāttatvam pūrvapadaprakṛtisvarāt bhavati antaraṅgataḥ prayojanam .

pūrvaśālāpriyaḥ aparaśālāpriyaḥ ṭatpuruṣāntodāttatvam ca prāpnoti pūrvapadaprakṛtisvaratvam ca .

paratvāt pūrvapadaprakṛtisvaratvam syāt .

tatpuruṣāntodāttatvam bhavati antaraṅgataḥ .

etāni asyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni yadartham eṣā paribhāṣā kartavyā .