paravacane siti padaṃ bham .
paravacane siti padam bhasañjñamapi prāpnoti .
ayam te yoniḥ ṛtviyaḥ .
prajam vindāma ṛtvijayām .
ārambhasāmarthyāt ca padasañjñā paraṅkāryatvāt ca bhasañjñā prāpnoti .
gatibuddhyādīnām ṇyantānām karma kartṛsañjñam .
gatibuddhyādīāṃ ṇyantānām karma kartṛsañjñam api prāpnoti .
ārambhasāmarthyāt ca karmasañjñā padasañjñā paraṅkāryatvāt ca kartṛsañjñā prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na karmasañjñāyām kartṛsañjñā bhavati iti yat ayam hṛkroḥ anyatarasyām iti antarasyāṅgrahaṇam karoti .
śeṣavacanam ca ghisañjñānivṛttyartham .
śeṣagrahaṇam ca kartavyam .
śeṣaḥ ghi asakhi iti .
kim prayojanam .
ghisāñjñānivṛttyartham .
nadīsañjñāyām ghisañjñā mā bhūt iti .
śakaṭyai paddhatyai buddhayai dhenvai .
itarathā hi paraṅkāryatvāt ca ghisañjñā ārambhasāmarthyāt ca ṅiti hrasvaḥ ca iti nadīsañjñā .
na vā asambhavāt .
na vā asambhavāt .
na vā kartavyam .
nadīsañjñāyām ghisañjñā kasmāt na bhavati .
asambhavāt .
kaḥ asau asambhavaḥ .
hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇaḥ .
hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇena bhavitavyam .
tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñābhāvaḥ .
tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñā na bhaviṣyati .
kim kāraṇam .
āśrayābhāvāt .
āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet yaṇādeśābhāvaḥ .
āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet evam ucyate yaṇādeśaḥ api na prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñābhāvaḥ .
nadyāśrayaḥ yaṇādeśaḥ .
yadā nadīsañjñayā ghisañjñā bādhitā tata uttarakālam yaṇādeśena bhavitavyam .
nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñā bhaviṣyati .
bahuvrīhyartham tu .
bahvrīhipratiṣedhārtham tu śeṣagrahaṇam kartavyam .
śeṣaḥ bavuvrīhiḥ iti .
kiṃ prayojanam .
prayojanamavyayībhāvopamānadvigukṛllopeṣu .
avyayībhāve .
unmattagaṅgam lohitagaṅgam .
upamāne .
śastrīśyāmā kumudaśyenī .
dvigu .
pañcagavam daśagavam .
kṛllope .
niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ .
tatra śeṣavacanāt doṣaḥ saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīhipratiṣedhaḥ .
tatra śeṣavacanāt doṣaḥ bhavati .
saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīheḥ pratiṣedhaḥ prāpnoti .
saṅkhyā .
dvīrāvatīkaḥ deśaḥ trīrāvatīkaḥ deśaḥ .
samānādhikaraṇa .
vīrpuruṣakaḥ grāmaḥ .
nañsamāse .
abrāhmaṇakaḥ deśaḥ avṛṣalakaḥ deśaḥ .
kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na bahuvrīhiḥ .
kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na prāpnoti .
prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ prapatitapalāśaḥ prapalāśakaḥ iti .
atha ekasañjñādhikāre katham sidhyati .
ekasañjñādhikāre vipratiṣedhād bahuvrīhiḥ .
ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ bhaviṣyati .
ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ .
ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ .
tatpuruṣaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .
tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ .
tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ pratitatpalāśaḥ prapalāśakaḥ iti .
siddham tu prādīnām ktārthe tatpuruṣavacanāt .
siddhametat .
katham .
prādīnām ktārthe tatpuruṣaḥ bhavati iti vaktavyam .