Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.1.3
ā kaḍārādekā sañjñā
Aṣṭādhyāyī 1.4.1
Vṛtti Patañjali

paravacane siti padaṃ bham .

paravacane siti padam bhasañjñamapi prāpnoti .

ayam te yoniḥ ṛtviyaḥ .

prajam vindāma ṛtvijayām .

ārambhasāmarthyāt ca padasañjñā paraṅkāryatvāt ca bhasañjñā prāpnoti .

gatibuddhyādīnām ṇyantānām karma kartṛsañjñam .

gatibuddhyādīāṃ ṇyantānām karma kartṛsañjñam api prāpnoti .

ārambhasāmarthyāt ca karmasañjñā padasañjñā paraṅkāryatvāt ca kartṛsañjñā prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na karmasañjñāyām kartṛsañjñā bhavati iti yat ayam hṛkroḥ anyatarasyām iti antarasyāṅgrahaṇam karoti .

śeṣavacanam ca ghisañjñānivṛttyartham .

śeṣagrahaṇam ca kartavyam .

śeṣaḥ ghi asakhi iti .

kim prayojanam .

ghisāñjñānivṛttyartham .

nadīsañjñāyām ghisañjñā mā bhūt iti .

śakaṭyai paddhatyai buddhayai dhenvai .

itarathā hi paraṅkāryatvāt ca ghisañjñā ārambhasāmarthyāt ca ṅiti hrasvaḥ ca iti nadīsañjñā .

na vā asambhavāt .

na vā asambhavāt .

na vā kartavyam .

nadīsañjñāyām ghisañjñā kasmāt na bhavati .

asambhavāt .

kaḥ asau asambhavaḥ .

hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇaḥ .

hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇena bhavitavyam .

tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñābhāvaḥ .

tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñā na bhaviṣyati .

kim kāraṇam .

āśrayābhāvāt .

āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet yaṇādeśābhāvaḥ .

āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet evam ucyate yaṇādeśaḥ api na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñābhāvaḥ .

nadyāśrayaḥ yaṇādeśaḥ .

yadā nadīsañjñayā ghisañjñā bādhitā tata uttarakālam yaṇādeśena bhavitavyam .

nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñā bhaviṣyati .

bahuvrīhyartham tu .

bahvrīhipratiṣedhārtham tu śeṣagrahaṇam kartavyam .

śeṣaḥ bavuvrīhiḥ iti .

kiṃ prayojanam .

prayojanamavyayībhāvopamānadvigukṛllopeṣu .

avyayībhāve .

unmattagaṅgam lohitagaṅgam .

upamāne .

śastrīśyāmā kumudaśyenī .

dvigu .

pañcagavam daśagavam .

kṛllope .

niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ .

tatra śeṣavacanāt doṣaḥ saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīhipratiṣedhaḥ .

tatra śeṣavacanāt doṣaḥ bhavati .

saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīheḥ pratiṣedhaḥ prāpnoti .

saṅkhyā .

dvīrāvatīkaḥ deśaḥ trīrāvatīkaḥ deśaḥ .

samānādhikaraṇa .

vīrpuruṣakaḥ grāmaḥ .

nañsamāse .

abrāhmaṇakaḥ deśaḥ avṛṣalakaḥ deśaḥ .

kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na bahuvrīhiḥ .

kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na prāpnoti .

prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ prapatitapalāśaḥ prapalāśakaḥ iti .

atha ekasañjñādhikāre katham sidhyati .

ekasañjñādhikāre vipratiṣedhād bahuvrīhiḥ .

ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ bhaviṣyati .

ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ .

ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ .

tatpuruṣaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .

tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ .

tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ pratitatpalāśaḥ prapalāśakaḥ iti .

siddham tu prādīnām ktārthe tatpuruṣavacanāt .

siddhametat .

katham .

prādīnām ktārthe tatpuruṣaḥ bhavati iti vaktavyam .