kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ eva ātmanepadam bhavati , bhāvakarmaṇoḥ eva ātmanepadam bhavati iti .
āhosvit prakṛtyarthaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ ātmanepadam eva , bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam eva .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
tatra pratyayaniyame śeṣavacanam parasmaipadasya anivṛttatvāt .
tatra pratyayaniyame śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham .
śeṣāt kartari parasmaipadam iti .
kim kāraṇam .
parasmaipadasya anivṛttatvāt .
pratyayāḥ niyatāḥ prakṛtyarthau aniyatau .
tatra parasmaipadam prāpnoti .
tatra śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham .
śeṣāt eva parasmaipadam bhavati na anyataḥ iti .
kyaṣaḥ ātmanepadavacanam tasya anyatra niyamāt .
kyaṣaḥ ātmanepadam vaktavyam .
lohitāyati lohitāyate .
kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .
tasya anyatra niyamāt .
tat hi anyatra niyamyate .
ucyate ca na ca prāpnoti .
tat vacanāt bhaviṣyati .
astu tarhi prakṛtyarthaniyamaḥ .
prakṛtyarthaniyame anyābhāvaḥ .
prakṛtyarthaniyame anyeṣām pratyayānām abhāvaḥ .
anudāttaṅitaḥ tṛjādayaḥ na prāpnuvanti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
anavakāśāḥ tṛjādayaḥ ucyante ca .
te vacanāt bhaviṣyanti .
sāvakāśāḥ tṛjādayaḥ .
kaḥ avakāśaḥ .
parasmaipadinaḥ avakāśaḥ .
tatra api niyamāt na prāpnuvanti .
tavyādayaḥ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnuvanti .
tavyādayaḥ api anavakāśāḥ .
te vacanāt bhaviṣyanti .
ciṇ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti .
ciṇ api vacanāt bhaviṣyati .
ghañ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti .
tatra api prakṛtam karmagrahaṇam .
kva prakṛtam .
aṇ karmaṇi ca iti .
tat vai tatra upapadaviśeṣaṇam abhidheyaviśeṣaṇena ca iha arthaḥ .
na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati .
na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .
na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati .
yat tāvat ucyate na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati iti anyārtham api prakṛtam anyārtham bhavati ṭat yathā .
śālyartham kulyāḥ praṇīyante tābhyaḥ ca pāṇīyam pīyate upaśpṛśyate ca śālayaḥ ca bhāvyante .
yad api ucyate na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .
na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati iti .
bhavet dravyeṣu etat evam syāt .
śabdaḥ tu khalu yena yena viśeṣeṇa abhisambadhyate tasya tasya viśeṣakaḥ bhavati .
śeṣavacanam ca .
śeṣagrahaṇam ca kartavyam .
śeṣāt kartari parasmaipadam iti .
kim prayojanam .
śeṣaniyamārtham .
prakṛtarthau niyatau .
pratyayāḥ aniyatāḥ .
te śeṣe api prāpnuvanti .
tatra śeṣagrahaṇam kartavyam .
śeṣāt kartari parasmaipadam eva na anyat iti .
kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham .
kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam .
śeṣāt śeṣe iti vaktavyam .
iha mā bhūt .
bhidyate kuśūlaḥ svayam eva iti .
katarasmin pakṣe ayam doṣaḥ .
prakṛtyarthaniyame .
prakṛtyarthaniyame tāvat na doṣaḥ .
prakṛtyarthau niyatau .
pratyayāḥ aniyatāḥ .
tatra na arthaḥ kartṛgrahaṇena kartṛgrahaṇāt ca doṣaḥ .
pratyayaniyame tarhi ayam doṣaḥ .
pratyayāḥ niyatāḥ .
prakṛtyarthau aniyatau .
tatra kartṛgrahaṇam kartavyam bhāvakarmaṇoḥ nivṛttyartham .
kartṛgrahaṇāt ca eṣaḥ doṣaḥ .
prakṛtyarthaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum .
katham .
prakṛtayarthau niyatau .
pratyayāḥ aniyatāḥ .
tataḥ vakṣyāmi parasmaipadam bhavati iti .
tat niyamārtham bhaviṣyati .
yatra parasmaipadam ca anyat ca prāpnoti tatra parasmaipadam eva bhavati iti .
tat tarhi pratyayaniyame dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam .
na kartavyam .
yogavibhāgaḥ kariṣyate .
anudāttaṅitaḥ ātmanepadam .
tataḥ bhāvakarmaṇoḥ .
tataḥ kartari .
kartari ca ātmanepadam bhavati bhāvakarmaṇoḥ .
tataḥ karkmavyatihāre .
kartari iti eva .
bhāvakarmaṇoḥ iti nivṛttam .
yathā eva tarhi karmaṇi kartari bhavati evam bhāve api kartari prāpnoti .
eti jīvantam ānandaḥ .
na asya kim cit rujati iti .
dvitīyaḥ yogavibhāgaḥ kariṣyate .
anudāttaṅitaḥ ātmanepadam .
tataḥ bhāve .
tataḥ karmaṇi .
karmaṇi ca ātmanepadam bhavati .
tataḥ kartari .
kartari ca ātmanepadam bhavati .
karmaṇi iti anuvartate .
bhāve iti nivṛttam .
tataḥ karmavyatihāre .
kartari iti eva .
karmaṇi iti nivṛttam .
evam api śeṣagrahaṇam kartavyam anuparābhyām kṛñaḥ iti evamartham .
iha mā bhūt anukriyate svayam eva .
parākriyate svayam eva .
nanu ca etat api yogavibhāgāt eva siddham .
na sidhyati .
anantarā yā prāptiḥ sā yogavibhāgena śakyā bādhitum .
kutaḥ etat .
anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti .
parā prāptiḥ apratiṣiddhā .
tayā bhaviṣyati .
nanu ca iyam prāptiḥ pūrvām prāptim bādhate .
na utsahate pratiṣiddhā satī bādhitum .
evam tarhi kartari karmavyatihāre iti atra kartṛgrahaṇam pratyākhyāyate .
tat prakṛtam uttaratra anuvartiṣyate .
śeṣāt kartari kartari iti .
kimartham idam kartari kartari iti .
kartā eva yaḥ kartā tatra yathā syāt .
kartā ca anyaḥ ca yaḥ kartā tatra mā bhūt iti .
tataḥ anuparābhyām kṛñaḥ .
kartari kartari iti eva .