Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.12.3
anudāttaṅita ātmanepadam
Aṣṭādhyāyī 1.3.12
Vṛtti Patañjali

kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ eva ātmanepadam bhavati , bhāvakarmaṇoḥ eva ātmanepadam bhavati iti .

āhosvit prakṛtyarthaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ ātmanepadam eva , bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam eva .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

tatra pratyayaniyame śeṣavacanam parasmaipadasya anivṛttatvāt .

tatra pratyayaniyame śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham .

śeṣāt kartari parasmaipadam iti .

kim kāraṇam .

parasmaipadasya anivṛttatvāt .

pratyayāḥ niyatāḥ prakṛtyarthau aniyatau .

tatra parasmaipadam prāpnoti .

tatra śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham .

śeṣāt eva parasmaipadam bhavati na anyataḥ iti .

kyaṣaḥ ātmanepadavacanam tasya anyatra niyamāt .

kyaṣaḥ ātmanepadam vaktavyam .

lohitāyati lohitāyate .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

tasya anyatra niyamāt .

tat hi anyatra niyamyate .

ucyate ca na ca prāpnoti .

tat vacanāt bhaviṣyati .

astu tarhi prakṛtyarthaniyamaḥ .

prakṛtyarthaniyame anyābhāvaḥ .

prakṛtyarthaniyame anyeṣām pratyayānām abhāvaḥ .

anudāttaṅitaḥ tṛjādayaḥ na prāpnuvanti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

anavakāśāḥ tṛjādayaḥ ucyante ca .

te vacanāt bhaviṣyanti .

sāvakāśāḥ tṛjādayaḥ .

kaḥ avakāśaḥ .

parasmaipadinaḥ avakāśaḥ .

tatra api niyamāt na prāpnuvanti .

tavyādayaḥ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnuvanti .

tavyādayaḥ api anavakāśāḥ .

te vacanāt bhaviṣyanti .

ciṇ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti .

ciṇ api vacanāt bhaviṣyati .

ghañ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti .

tatra api prakṛtam karmagrahaṇam .

kva prakṛtam .

aṇ karmaṇi ca iti .

tat vai tatra upapadaviśeṣaṇam abhidheyaviśeṣaṇena ca iha arthaḥ .

na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati .

na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .

na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati .

yat tāvat ucyate na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati iti anyārtham api prakṛtam anyārtham bhavati ṭat yathā .

śālyartham kulyāḥ praṇīyante tābhyaḥ ca pāṇīyam pīyate upaśpṛśyate ca śālayaḥ ca bhāvyante .

yad api ucyate na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .

na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati iti .

bhavet dravyeṣu etat evam syāt .

śabdaḥ tu khalu yena yena viśeṣeṇa abhisambadhyate tasya tasya viśeṣakaḥ bhavati .

śeṣavacanam ca .

śeṣagrahaṇam ca kartavyam .

śeṣāt kartari parasmaipadam iti .

kim prayojanam .

śeṣaniyamārtham .

prakṛtarthau niyatau .

pratyayāḥ aniyatāḥ .

te śeṣe api prāpnuvanti .

tatra śeṣagrahaṇam kartavyam .

śeṣāt kartari parasmaipadam eva na anyat iti .

kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham .

kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam .

śeṣāt śeṣe iti vaktavyam .

iha mā bhūt .

bhidyate kuśūlaḥ svayam eva iti .

katarasmin pakṣe ayam doṣaḥ .

prakṛtyarthaniyame .

prakṛtyarthaniyame tāvat na doṣaḥ .

prakṛtyarthau niyatau .

pratyayāḥ aniyatāḥ .

tatra na arthaḥ kartṛgrahaṇena kartṛgrahaṇāt ca doṣaḥ .

pratyayaniyame tarhi ayam doṣaḥ .

pratyayāḥ niyatāḥ .

prakṛtyarthau aniyatau .

tatra kartṛgrahaṇam kartavyam bhāvakarmaṇoḥ nivṛttyartham .

kartṛgrahaṇāt ca eṣaḥ doṣaḥ .

prakṛtyarthaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum .

katham .

prakṛtayarthau niyatau .

pratyayāḥ aniyatāḥ .

tataḥ vakṣyāmi parasmaipadam bhavati iti .

tat niyamārtham bhaviṣyati .

yatra parasmaipadam ca anyat ca prāpnoti tatra parasmaipadam eva bhavati iti .

tat tarhi pratyayaniyame dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam .

na kartavyam .

yogavibhāgaḥ kariṣyate .

anudāttaṅitaḥ ātmanepadam .

tataḥ bhāvakarmaṇoḥ .

tataḥ kartari .

kartari ca ātmanepadam bhavati bhāvakarmaṇoḥ .

tataḥ karkmavyatihāre .

kartari iti eva .

bhāvakarmaṇoḥ iti nivṛttam .

yathā eva tarhi karmaṇi kartari bhavati evam bhāve api kartari prāpnoti .

eti jīvantam ānandaḥ .

na asya kim cit rujati iti .

dvitīyaḥ yogavibhāgaḥ kariṣyate .

anudāttaṅitaḥ ātmanepadam .

tataḥ bhāve .

tataḥ karmaṇi .

karmaṇi ca ātmanepadam bhavati .

tataḥ kartari .

kartari ca ātmanepadam bhavati .

karmaṇi iti anuvartate .

bhāve iti nivṛttam .

tataḥ karmavyatihāre .

kartari iti eva .

karmaṇi iti nivṛttam .

evam api śeṣagrahaṇam kartavyam anuparābhyām kṛñaḥ iti evamartham .

iha mā bhūt anukriyate svayam eva .

parākriyate svayam eva .

nanu ca etat api yogavibhāgāt eva siddham .

na sidhyati .

anantarā yā prāptiḥ sā yogavibhāgena śakyā bādhitum .

kutaḥ etat .

anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti .

parā prāptiḥ apratiṣiddhā .

tayā bhaviṣyati .

nanu ca iyam prāptiḥ pūrvām prāptim bādhate .

na utsahate pratiṣiddhā satī bādhitum .

evam tarhi kartari karmavyatihāre iti atra kartṛgrahaṇam pratyākhyāyate .

tat prakṛtam uttaratra anuvartiṣyate .

śeṣāt kartari kartari iti .

kimartham idam kartari kartari iti .

kartā eva yaḥ kartā tatra yathā syāt .

kartā ca anyaḥ ca yaḥ kartā tatra mā bhūt iti .

tataḥ anuparābhyām kṛñaḥ .

kartari kartari iti eva .