Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.12.2
anudāttaṅita ātmanepadam
Aṣṭādhyāyī 1.3.12
Vṛtti Patañjali

kimartham punaḥ idam ucyate .

ātmanepadavacanam niyamārtham .

niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ .

kim ucyate niyamārthaḥ ayam iti na punaḥ vidhyarthaḥ api syāt .

lavidhānāt vihitam .

lavidhānāt hi ātmanepadam parasmaipadam ca vihitam .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

vikaraṇaiḥ tu vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti .

idam iha sampradhāryam .

vikaraṇāḥ kriyantām niyamaḥ iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt vikaraṇāḥ .

nityāḥ khalu api vikaraṇāḥ .

kṛte api niyame prāpnuvanti akṛte api prāpnuvanti .

nityatvāt paratvāt ca vikaraṇeṣu kṛteṣu vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

anavakāśaḥ niyamaḥ .

sāvakāśaḥ .

kaḥ avakāśaḥ .

ye ete lugvikaraṇāḥ śluvikaraṇāḥ liṅliṭau ca .

yadi punaḥ iyam paribhāṣā vijñāyeta .

kim kṛtam bhavati .

kāryakālam sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam .

lasya tibādayaḥ bhavanti iti upasthitam idam bhavati anudāttaṅitaḥ ātmanepadam śeṣāt kartari parasmaipadam iti .

evam api itaretarāśrayam bhavati .

kā itaretarāśrayatā .

abhinirvṛttānām lasya sthāne tibādīnām ātmanepadaparasmaipadasañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca tibādayaḥ bhāvyante .

tat itaretarāśrayam bhavati .

itaretarāśrayāṇi kāryāṇi ca na prakalpante .

parasmaipadeṣu tāvat na itaretarāśrayam bhavati .

parasmaipadānukramaṇam na kariṣyate .

avaśyam kartavyam anuparābhyām kṛñaḥ iti evamartham .

nanu ca etat api ātmanepadānukramaṇe eva kariṣye .

svaritañitaḥ kartrabhipraye kriyāphale ātmanepadam bhavati kartari .

anuparābhyām kṛñaḥ na iti .

ātmanepadeṣu ca api na itaretarāśrayam bhavati .

katham .

bhāvinī sañjñā vijñāsyate sūtraśāṭakavat .

tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti .

saḥ paśyati .

yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ .

śāṭakaḥ vātavyaḥ iti vipratiṣiddham. bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā .

saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti .

evam iha api saḥ lasya sthāne kartavyaḥ lyasya abhinirvṛttasya ātmanepadam iti eṣā sañjñā bhaviṣyati .

atha vā punaḥ astu niyamaḥ .

nanu ca utkam vikaraṇaiḥ tu vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vikaraṇebhyaḥ niyamaḥ balīyān iti yat ayam vikaraṇavidhau ātmanepadaparasmaipadāni āśrayati .

puṣādidyutādḷrditaḥ parasmaipadeṣu ātmanepadeṣu anyatarasyām iti .

na etat asti jñāpakam .

abhinirvṛttāni hi lasya sthāne ātmanepadāni parasmaipadāni ca .

yat tarhi anupasargāt vā iti vibhāṣām śāsti .