Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.2.2
upadeśe 'j-anunāsika it
Aṣṭādhyāyī 1.3.2
Vṛtti Patañjali

itsañjñāyām sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt .

itsañjñāyām sarvaprasaṅgaḥ .

sarvasya anunāsikasya itsañjñā prāpnoti .

asya api prāpnoti : abhre āŚ apaḥ .

kim kāraṇam .

aviśeṣāt .

na hi kaḥ cit viśeṣaḥ : upādīyate evañjātīyakasya anunāsikasya itsañjñā bhavati iti .

anupādīyamāne viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ .

kim ucyate anupādīyamāne viśeṣe iti .

katham na nāma upādīyate yadā upadeśe iti ucyate .

lakṣaṇena hi upadeśaḥ .

saṅkīrṇau uddeśopadeśau .

pratyakṣam ākhyānam uddeśaḥ guṇaiḥ ca prāpaṇam upadeśaḥ .

pratyakṣam tāvat ākhyānam uddeśaḥ .

tat yathā : kaḥ cit kam cit āha : anuvākam me bhavān uddiśatu iti .

saḥ tasmai ācaṣṭe : iṣetvakam adhīṣva .

śannodevīyam adhīṣva iti .

saḥ pratyakṣam ākhyātam āha : uddiṣṭaḥ me anuvākaḥ .

tam adhyeṣye iti .

guṇaiḥ ca prāpaṇam upadeśaḥ .

tat yathā : kaḥ cit kam cit āha : grāmantaram gamiṣyāmi .

panthānam me bhavān upadiśatu iti .

saḥ tasmai ācaṣṭe : amuṣmin avakāśe hastadakṣiṇaḥ grahītavyaḥ , amuṣmin hastavāmaḥ iti .

saḥ guṇaiḥ prāpyamāṇam āha : upadiṣṭaḥ me panthāḥ iti .

evam etau saṅkīrṇau uddeśopadeśau .

evam tarhi itkāryābhāvāt itsañjñā na bhaviṣyati .

nanu ca lopaḥ eva itkāryam syāt .

akāryam lopaḥ .

iha hi śabdasya dvyarthaḥ upadeśaḥ .

kāryārthaḥ vā bhavati upadeśaḥ śravaṇārthaḥ vā .

kāryam ca iha na asti .

kārye ca asati yadi śravaṇam api na syāt upadeśaḥ anarthakaḥ syāt .

idam asti itkāryam : abhre āŚ aṭitaḥ : anantaralakṣaṇāyām itsañjñāyām satyām āditaḥ ca iti iṭpratiṣedhaḥ prasajyeta .

siddham tu upadeśane anunāsikavacanāt .

siddham etat katham .

upadeśane yaḥ anunāsikaḥ saḥ itsañjñaḥ bhavati iti vaktavyam .

kim punaḥ upadeśanam .

śāstram .

sidhyati .

sūtram tarhi bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam itsañjñāyām sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

upadeśaḥ iti ghañ ayam karaṇasādhanaḥ .

na sidhyati .

paratvāt lyuṭ prāpnoti .

na brūmaḥ akartari ca kārake sañjñāyām iti .

kim tarhi .

halaḥ ca iti .

tatra api sañjñāyām iti vartate .

na ca eṣā sañjñā .

prāyavacanāt asañjñāyām api bhaviṣyati .

prāyavacanāt sañjñāyām eva syāt vā na vā .

na hi upādheḥ upādhiḥ bhavati viśeṣaṇasya vā viśeṣaṇam .

yadi na upādheḥ upādhiḥ bhavati viśeṣaṇasya vā viśeṣaṇam kalyāṇyādīnām inaṅ kulaṭāyāḥ vā inaṅ vibhāṣā na prāpnoti .

inaṅ eva atra pradhānam .

vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate .

iha tarhi : vākinādīnām kuk ca putrāt anyatarasyām iti kuk vibhāṣā na prāpnoti .

atra api kuk eva pradhānam .

vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate .

evam na ca idam akṛtam bhavati na upādheḥ upādhiḥ bhavati viśeṣaṇasya vā viśeṣaṇam iti na ca kaḥ cit doṣaḥ bhavati .

evam ca kṛtvā ghañ na prāpnoti .

evam tarhi kṛtyalyuṭaḥ bahulam iti evam atra ghañ bhaviṣyati .