yadi punaḥ bhāvavacanaḥ dhātuḥ iti evam lakṣaṇam kriyeta .
katham punaḥ jñāyate bhāvavacanāḥ pacādayaḥ iti .
yat eṣām bhavatinā sāmānādhikaraṇyam : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti .
kaḥ punaḥ bhāvaḥ .
bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ iti .
yadi bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ vipratiṣiddhānām dhātusañjñā na prāpnoti : bhedaḥ , chedaḥ .
anyaḥ hi bhāvaḥ anyaḥ hi abhāvaḥ .
ātaḥ ca anyaḥ bhāvaḥ anyaḥ abhāvaḥ iti .
yaḥ hi yasya bhāvam icchati saḥ na tasya abhāvam yasya ca abhāvam na tasya bhāvam .
pacādīnām ca dhātusañjñā na prāpnoti .
yathā hi bhavatā kriyāvacane dhātau karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā bhāvavacane dhātau nidarśyate .
karotiḥ pacācīnām sarvān kālān sarvān puruṣān sarvāṇi ca vacanāni anuvartate .
bhavatiḥ punaḥ vartamānakālam ca eva ekatvam ca .
kā tarhi iyam vācoyuktiḥ : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti .
eṣā eṣā vācoyuktiḥ : pacādayaḥ kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti .
yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra anyā ca anyā ca kriyā yatra khalu sā eva kriyā tatra katham : bhavet api bhavet , syāt api syāt iti .
atra api anyatvam asti .
kutaḥ .
kālabhedāt sādhanabhedāt ca .
ekasya atra bhavateḥ bhavatiḥ sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ .
aparasya bāhyam sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ .
yāvatā atra api anyatvam asti pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ iti .
kim kṛtam bhavati .
vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā bhavati .
bhavet vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā syāt prātipadikānām api prāpnoti : vṛkṣaḥ , plakṣaḥ iti .
kim kāraṇam .
etāni api hi bhavanti .
evam tarhi karmasādhanaḥ bhaviṣyati : bhāvyate yaḥ saḥ bhāvaḥ iti .
kriyā ca eva hi bhāvyate svabhāvasiddham tu dravyam .
evam api bhavet keṣām cit na syāt yāni na bhāvyante .
ye tu ete sambandhiśabdāḥ teṣām prāpnoti : mātā pitā bhrātā iti .
sarvathā vayam prātipadikaparyudāsāt na mucyāmahe .
paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : bhūvādipāṭhaḥ prātipadikāṇapayatyādinivṛttyarthaḥ iti .
yāvatā paṭhiṣyati pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ .
kim vaktavyam etat .
na hi .
katham anucyamānam gaṃsyate .
etena eva abhihitam sūtreṇa bhūvādayaḥ dhātavaḥ iti .
katham .
na idam ādigrahaṇam .
vadeḥ ayam auṇādikaḥ iñ kartṛsādhanaḥ : bhuvam vadanti iti bhūvādayaḥ iti .
bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ .
bhāvavacane dhātau tadarthasya pratyayasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : śiśye iti .
kim ca syāt .
aśiti iti āttvam prasajyeta .
tat hi dhātoḥ vihitam .
itaretarāśrayam ca pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ .
itaretarāśrayam ca bhavati .
kā itaretarāśrayatā .
pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ .
utpanne hi pratyaye bhāvavacanatvam gamyate saḥ ca tāvat bhāvavacanāt utpannaḥ .
tat etat itaretarāśrayam bhavati .
itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante .
siddham tu nityaśabdatvāt anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ .
siddham etat .
katham .
nityāḥ śabdāḥ .
nityeṣu ca śabdeṣu anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ utpadyate .
prathamabhāvagrahaṇam ca .
prathamabhāvagrahaṇam ca kartavyam .
prathamam yaḥ bhāvam āha iti .
kutaḥ punaḥ prāthamyam .
kim śabdataḥ āhosvit arthataḥ .
kim ca ataḥ .
yadi śabdataḥ sanādīnām dhātusañjñā na prāpnoti : putrīyati vastrīyati iti .
atha arthataḥ siddhā sanādīnām dhātusañjñā saḥ eva tu doṣaḥ bhavati : bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ iti .
evam tarhi na eva arthataḥ na eva śabdataḥ .
kim tarhi .
abhidhānataḥ .
sumadhyame abhidhāne yaḥ prathamam bhāvam āha.