Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.1.3
bhūvādayo dhātavaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.3.1
Vṛtti Patañjali

yadi punaḥ bhāvavacanaḥ dhātuḥ iti evam lakṣaṇam kriyeta .

katham punaḥ jñāyate bhāvavacanāḥ pacādayaḥ iti .

yat eṣām bhavatinā sāmānādhikaraṇyam : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti .

kaḥ punaḥ bhāvaḥ .

bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ iti .

yadi bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ vipratiṣiddhānām dhātusañjñā na prāpnoti : bhedaḥ , chedaḥ .

anyaḥ hi bhāvaḥ anyaḥ hi abhāvaḥ .

ātaḥ ca anyaḥ bhāvaḥ anyaḥ abhāvaḥ iti .

yaḥ hi yasya bhāvam icchati saḥ na tasya abhāvam yasya ca abhāvam na tasya bhāvam .

pacādīnām ca dhātusañjñā na prāpnoti .

yathā hi bhavatā kriyāvacane dhātau karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā bhāvavacane dhātau nidarśyate .

karotiḥ pacācīnām sarvān kālān sarvān puruṣān sarvāṇi ca vacanāni anuvartate .

bhavatiḥ punaḥ vartamānakālam ca eva ekatvam ca .

kā tarhi iyam vācoyuktiḥ : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti .

eṣā eṣā vācoyuktiḥ : pacādayaḥ kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti .

yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra anyā ca anyā ca kriyā yatra khalu sā eva kriyā tatra katham : bhavet api bhavet , syāt api syāt iti .

atra api anyatvam asti .

kutaḥ .

kālabhedāt sādhanabhedāt ca .

ekasya atra bhavateḥ bhavatiḥ sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ .

aparasya bāhyam sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ .

yāvatā atra api anyatvam asti pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ iti .

kim kṛtam bhavati .

vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā bhavati .

bhavet vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā syāt prātipadikānām api prāpnoti : vṛkṣaḥ , plakṣaḥ iti .

kim kāraṇam .

etāni api hi bhavanti .

evam tarhi karmasādhanaḥ bhaviṣyati : bhāvyate yaḥ saḥ bhāvaḥ iti .

kriyā ca eva hi bhāvyate svabhāvasiddham tu dravyam .

evam api bhavet keṣām cit na syāt yāni na bhāvyante .

ye tu ete sambandhiśabdāḥ teṣām prāpnoti : mātā pitā bhrātā iti .

sarvathā vayam prātipadikaparyudāsāt na mucyāmahe .

paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : bhūvādipāṭhaḥ prātipadikāṇapayatyādinivṛttyarthaḥ iti .

yāvatā paṭhiṣyati pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamānam gaṃsyate .

etena eva abhihitam sūtreṇa bhūvādayaḥ dhātavaḥ iti .

katham .

na idam ādigrahaṇam .

vadeḥ ayam auṇādikaḥ iñ kartṛsādhanaḥ : bhuvam vadanti iti bhūvādayaḥ iti .

bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ .

bhāvavacane dhātau tadarthasya pratyayasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : śiśye iti .

kim ca syāt .

aśiti iti āttvam prasajyeta .

tat hi dhātoḥ vihitam .

itaretarāśrayam ca pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ .

itaretarāśrayam ca bhavati .

kā itaretarāśrayatā .

pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ .

utpanne hi pratyaye bhāvavacanatvam gamyate saḥ ca tāvat bhāvavacanāt utpannaḥ .

tat etat itaretarāśrayam bhavati .

itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante .

siddham tu nityaśabdatvāt anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ .

siddham etat .

katham .

nityāḥ śabdāḥ .

nityeṣu ca śabdeṣu anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ utpadyate .

prathamabhāvagrahaṇam ca .

prathamabhāvagrahaṇam ca kartavyam .

prathamam yaḥ bhāvam āha iti .

kutaḥ punaḥ prāthamyam .

kim śabdataḥ āhosvit arthataḥ .

kim ca ataḥ .

yadi śabdataḥ sanādīnām dhātusañjñā na prāpnoti : putrīyati vastrīyati iti .

atha arthataḥ siddhā sanādīnām dhātusañjñā saḥ eva tu doṣaḥ bhavati : bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ iti .

evam tarhi na eva arthataḥ na eva śabdataḥ .

kim tarhi .

abhidhānataḥ .

sumadhyame abhidhāne yaḥ prathamam bhāvam āha.